Það hef­ur ver­ið lengi ver­ið sér­kenni ís­lenskra stjórn­mála hvað hægri væng­ur­inn hélst vel sam­an á með­an vinstr­ið var meira og minna tvístr­að í ára­tug­i. Nú er kom­inn klofn­ing­ur á hægri vængn­um og þeir ólíku hug­mynda­straum­ar sem áð­ur héld­ust all­ir sam­an í Sjálf­stæð­is­flokkn­um eiga sér nú málsvara í þrem­ur hægri flokk­um á Al­þing­i.

Þess­ar breyt­ing­ar á ís­lensku stjórn­mála­lands­lagi og staða meg­in­flokk­anna á vinstri og hægri vængj­um eru til um­ræðu í fyrstu stjórn­mála­grein­ingu Gímalds­ins sem birt­ist á morg­un, föstudag.

Tví­stíg­andi og óreynd í stjórn­ar­and­stöðu

Sjálf­stæð­is­menn velkj­ast ekki í nein­um vafa um erf­iða stöðu flokks­ins. Þeir sem rætt var við voru ein­læg­ir og op­in­ská­ir og aug­ljós­lega hugsi yf­ir stöð­unni og leit­andi um bæði skýr­ing­ar og lausn­ir. Þeim ber sam­an um tog­streitu í flokkn­um milli frjáls­lynd­is í anda Við­reisn­ar og íhalds­ins í Mið­flokkn­um. Gras­rót­in sé óþreyju­full en for­yst­an tví­stíg­and­i.

„Sum­ar­ið fór rosa­lega illa með okk­ur,” sagði einn við­mæl­andi úr þing­liði flokks­ins og vís­ar til mál­þófs sem flokk­ur­inn stóð fyr­ir langt fram á sum­ar. Það hafi skað­að ímynd flokks­ins. Sjálf­stæð­is­flokk­ur­inn var síð­ast í stjórn­ar­and­stöðu fyr­ir rúm­um ára­tug og flest­ir þing­menn flokks­ins reynslu­litl­ir á því svið­i.

Hirð Kristrún­ar held­ur fast um stjórn­ar­tauma

Eft­ir þrjú ár á for­manns­stóli Sam­fylk­ing­ar­inn­ar og tæpt ár í emb­ætti for­sæt­is­ráð­herra telja flest­ir við­mæl­end­ur Gímalds­ins Kristrúnu Frosta­dótt­ur njóta trausts með­al flokks­fé­laga og eru al­mennt ánægð­ir með störf henn­ar út á við og gott gengi flokks­ins.

Öll­um ber þó sam­an um að for­mað­ur­inn og hirð henn­ar haldi fast um stjórn­ar­taumana og sum­um þyk­ir nóg um. Til að halda stjórn á flokks­starf­inu beiti hóp­ur­inn í kring um for­mann­inn ung­liða­hreyf­ingu flokks­ins, sem fjöl­menni á fundi og við­burði sem ætl­að­ir eru til lýð­ræð­is­legr­ar ákvarð­ana­töku gras­rót­ar­inn­ar.

Samtök frambjóðenda taki við keflinu

Flokk­arn­ir eru ekki leng­ur sömu fjölda­hreyf­ing­ar sem þeir eitt sinn vor­u, að sögn Ei­ríks Berg­manns pró­fess­or­s. „Þannig að öfl­ug­ir yf­ir­töku­hóp­ar geta bara náð yf­ir­töku­valdi á flokk­un­um,“ seg­ir hann.

„Í eina tíð var lit­ið á stjórn­mála­flokka, sem ekki bara sam­keppn­is­að­ila um að fá kosna fram­bjóð­end­ur inn í þing og sveit­ar­stjórn­ir held­ur líka sem lýð­ræð­is­leg­an vett­vang í sjálfu sér. Lýð­ræði væri ekki bara iðk­að í kosn­ing­um á fjög­urra ára fresti held­ur í alls­kon­ar sam­tali og fé­laga­sam­tök­um.“

Þar hafi stjórn­mála­flokk­arn­ir ver­ið í lyk­il­hlut­verki sem lýð­ræð­is­leg­ur vett­vang­ur þar sem fólk kom sam­an, tókst á um hug­mynd­ir sín­ar, ræddi sig til nið­ur­stöð­u, mynd­aði banda­lög og þjálfað­ist til lýð­ræð­is­starfa. „Þetta var gríð­ar­lega mik­il­vægt og í raun grunn­ur­inn að hinu frjáls­lynda lýð­ræð­is­kerfi Vest­ur­landa. Þetta er mik­ið breytt nún­a,“ seg­ir Ei­rík­ur.

Upp hafi runn­ið tíma­bil þar sem gert var lít­ið úr starfi inn­an stjórn­mála­flokka. „Það var upp­nefnt þannig að fólk væri bara að raða stól­um til þess að fá þing­sæti að laun­um seinna. Þetta væru bara klík­ur og að sumu leyti hleg­ið út af borð­inu sem al­var­leg­ur vett­vang­ur.“

Ei­rík­ur seg­ir að þetta kerfi stjórn­mála­starfs í land­inu hafi byrj­að að brotna upp á eft­ir­hrunsár­un­um „þeg­ar fjór­flokk­ur­inn var skor­að­ur á hólm af nýj­um sam­tök­um fram­bjóð­enda,“ seg­ir hann. Í kjöl­far­ið hafi hið rót­gróna flokka­kerfi byrj­að að brotna. Virð­ið í öfl­ugu stjórn­mála­starfi inn­an flokk­anna gufi í raun­inni upp og við kefl­inu taki ný sam­tök fram­bjóð­enda und­ir for­ystu öfl­ugs leið­toga.