Nýr formaður Sjálfstæðisflokksins tekur við flokki í tilvistarkreppu eftir 16 ára valdatíð Bjarna Benediktssonar. Gímaldið tekur púlsinn á sálarlífi áhrifafólks í Sjálfstæðisflokknum og ræðir stöðu flokksins við prófessor í stjórnmálafræði.
Sjálfstæðisflokkurinn hefur alltaf haft sérstöðu umfram aðra flokka á Íslandi, verið stærstur og sterkastur. Nú er ekki hægt að lýsa stöðu flokksins öðruvísi en grafalvarlegri. Flokkurinn er margklofinn og fylgið hefur farið jafnt og þétt niður á við síðustu áratugi.
En þrátt fyrir að Sjálfstæðismenn standi framar öðrum í flokksskipulagi og státi af öflugustu grasrót landsins, finnur flokksfólk fyrir breytingu.
Áður fyrr hafi til dæmis verið nánast óhugsandi að fólk yfirgæfi flokkinn sinn til að fara í framboð fyrir annan flokk en þetta þyki varla tiltökumál í dag. Þetta sé ekki séríslenskt fyrirbæri heldur megi sjá þetta bæði í Bretlandi, á Norðurlöndum og víðar.
Það sama eigi við um almenna félaga flokksins. Sjálfstæðisfólk hafi lengst af verið trútt sínum flokki í kjörklefanum, en í dag kýs það eftir hagsmunum sínum á annan hátt en áður og hiki ekki eins mikið við að svíkja lit ef því finnst persónulegum hagsmunum sínum betur borgið annarsstaðar.
Smábátasjómenn til dæmis, studdu flestir sinn Sjálfstæðisflokk, þrátt fyrir að vera alltaf óánægðir með stefnu flokksins í sjávarútvegsmálum. Nú sé þessi hópur nánast allur farinn til Flokks fólksins. Þeim líki ekkert endilega við Ingu Sæland eða aðra sem standa með henni í brúnni en þeir kjósa hana samt og viðurkenna það fúslega.
Einn viðmælandi lýsti því þannig að stjórnmálaflokkarnir væru orðnir eins og hilluvara sem kjósendur velja á milli hverju sinni, allt eftir því hver býður best hverju sinni. Það geri að verkum að fylgið fer á fleygiferð. Litlir flokkar geta stækkað mjög mikið og tekið af öðrum en dottið svo út af þingi í næstu kosningum.
„Flokkarnir eru orðnir eins og hilluvara“
Þessi hilluvörustjórnmál gefi popúlistum líka tækifæri sem blöstu ekki eins við þegar fólk hélt fast við sinn flokk. Þetta sjáist til dæmis víða í Evrópu. Stórir meginflokkar sem setið hafa lengi í ríkisstjórn, búi ekki við þann lúxus að geta gasprað ábyrgðarlaust út í loftið, líkt og frambjóðendur sem hafa hvorki staðið sjálfir í brúnni né þurft að verja erfiðar ákvarðanir sem taka þurfi í ríkisstjórn, segir einn viðmælanda og nefnir Nigel Farage, í hinum breska Reform flokki, sem farið hefur með himinskautum í könnunum og gengið með því nánast milli bols og höfuðs á breska Íhaldsflokknum.
Það hefur verið lengi verið sérkenni íslenskra stjórnmála hvað hægri vængurinn hélst vel saman á meðan vinstrið var meira og minna tvístrað í áratugi. Eiríkur Bergmann prófessor í stjórnmálafræði þann klofning sem nú sé orðinn á hægri vængnum af sama meiði. Klofningurinn sem einkenndi vinstri hliðina sé kominn yfir til hægri, hann hafi bara verið lengur á leiðinni.
„Þetta er auðvitað bara hugmyndastraumur sem er allstaðar í Evrópu. Það hefur algerlega klofnað upp á milli frjálslyndra, kristilegra hægri flokka annars vegar og svona andinnflytjenda þjóðernissinnaðra hægri flokka sem voru í sömu kosningablokkinni en eru núna á algerlega öndverðum meiði.“
Eiríkur segir Sjálfstæðisflokkinn í rauninni hafa verið þrjá stjórnmálaflokka. Innan hans hafi þrifist hófsamur kristilegur demókrataflokkur, harður íhaldsflokkur á breskan máta og til skamms tíma öflug frjálshyggjuvídd. „Þetta eru þrír ólíkir hugmyndastraumar, en þeir héldust allir saman innan Sjálfstæðisflokksins og það var alltaf verkefni formannsins að halda þessum þremur ólíku hópum saman,“ segir Eiríkur og heldur áfram:
„Núna er þetta bara gjörbreytt og flokkurinn er ekki lengur þessi víðfema kirkja hægra megin hryggjar og að sumu leyti nánast eins og hann sé tvístigandi milli annars vegar hinna frjálslyndu afla í Viðreisn hægra megin við miðju og svo hinna íhaldssamari afla í Miðflokknum. Það er eins og hann viti ekki í hvorn fótinn hann eigi að stíga í þessum efnum. Og það er þessi togstreita sem ég held að skýri ansi margt.“
Þá vekur Eiríkur athygli á því að frjálshyggjan virðist alveg horfin úr íslenskum stjórnmálum. Ungliðahreyfing Sjálfstæðisflokksins hafi í gegnum tíðina haldið henni mjög á lofti en ef marka megi nýafstaðið landsþing Sambands ungra Sjálfstæðismanna, ráði íhaldið ríkjum þar í dag.
„Hins vegar er frjálshyggjan algerlega horfin úr íslenskum stjórnmálum og enginn sem heldur þeim hluta á lofti lengur“
Eiríkur segir alls ekki óþekkt í löndunum í kringum okkur að flokkar hafi nánast átt sviðið og aðrir flokkar í rauninni ekki átt aðra valkosti við stjórnarmyndun en að reyna sig við hann einan. „En núna hefur þessi breyting orðið og ekki auðvelt fyrir Guðrúnu að vinna með þá stöðu.“
Það er ef til vill lýsandi fyrir stöðuna í íslenskum stjórnmálum og samdrátt í almennu flokksstarfi að Valhöll, höfuðstöðvar Sjálfstæðisflokksins er komin á sölu. Frá því greinir mbl.is og hefur eftir formanninum að flokksstarfið sé gerbreytt frá því sem áður var og ekki sé lengur þörf fyrir svo stórt húsnæði.
Gímaldið ræddi við fólk í Sjálfstæðisflokknum og bar þessa greiningu Eiríks undir það. Flest sem rætt var við taka undir með Eiríki. Þessi togstreita sé vissulega til staðar. Flokkurinn hefur ekki enn gróið af því sári sem stofnun Viðreisnar var. „Það var bara rosaleg blóðtaka,“ varð einum viðmælanda að orði.
Það sé ekki aðeins missir af því fylgi sem fór til Viðreisnar heldur ekki síður því forystufólki í Sjálfstæðisflokknum sem yfirgaf flokkinn. Því þrátt fyrir „ranga skoðun“ í Evrópumálum hafi hópurinn sem hvarf á braut verið mjög öflugt fólk sem á hugmyndafræðilega mikla samleið með Sjálfstæðisflokknum.
Við klofninginn hafi líka sú breyting orðið að framámenn í atvinnulífinu voru ekki lengur allir í Sjálfstæðisflokknum eins og áður fyrr.
Þrátt fyrir að flokkurinn sé enn í sárum eftir stofnun Viðreisnar segja viðmælendur Gímaldsins að undanfarin ár hafi kjörnir fulltrúar flokksins verið mun uppteknari af Miðflokknum. Grasrót flokksins sé mun íhaldssamari en kjósendur hans og kjörnir fulltrúar fái stöðugt að heyra að Miðflokkurinn tali miklu skýrar í umdeildum málum eins og Bókun 35.
Þetta setji pressu á kjörna fulltrúa og valdi kvíða og jafnvel ótta við hvaða útspil Sigmundur Davíð og félagar hafi upp í erminni sem erfitt kunni að vera fyrir ábyrgt stjórnmálafólk að bregðast við.
Sjálfstæðisflokkurinn er nú í stjórnarandstöðu í fyrsta sinn síðan vinstri stjórn Jóhönnu Sigurðardóttur og Steingríms J. Sigfússonar var við völd á árunum 2009 til 2013. Reynsla af því að sitja í stjórnarandstöðu er ekki mikil í þingliði flokksins en aðeins tveir þingmenn flokksins voru á þingi í tíð vinstri stjórnarinnar.
Eðli málsins samkvæmt er allt öðruvísi starf að vera í stjórnarliði eða stjórnarandstöðu. Helsta hlutverk Sjálfstæðisflokksins nú er hvorki að stjórna né setja lög heldur að veita ríkisstjórninni aðhald.
Þessu tengt:
Ekki fer flokkurinn vel af stað í því hlutverki ef marka má skoðanakannanir en samkvæmt nýjasta þjóðarpúlsi Gallup mælist hann með 19,5 prósenta fylgi og í könnun Maskínu í þessum mánuði var fylgi flokksins aðeins 15,9 prósent.
„Sumarið fór rosalega illa með okkur,” sagði einn viðmælandi úr þingliði flokksins og vísar til málþófs sem flokkurinn stóð fyrir langt fram á sumar. Það hafi skaðað ímynd flokksins. Ef ekki hefði verið fyrir það, hefði ný forysta fengið betri byr í seglin við upphaf þings í haust en nú sé róðurinn heldur þungur.
Hins vegar viðurkenna viðmælendur að það læðist að þeim nokkur léttir að fá smá frí frá því að vera í stjórn. Þetta hafi verið erfitt lengi og fólk orðið þreytt á því að verja óvinsæl mál og óvinsælar ríkisstjórnir síðustu tólf ár.
Viðmælendur Gímaldsins telja stöðu Guðrúnar Hafsteinsdóttur almennt frekar þunga. Hún hafi ekki notið mikils persónufylgis í formannskjörinu heldur fremur notið stuðnings andstæðinga Áslaugar Örnu Sigurjónsdóttur, keppinautar síns. Það geti þrengt stöðu hennar að hún sé of háð Guðlaugi Þór Þórðarsyni þingmanni en það er á almannavitorði að hann sé leiðtogi stórrar hreyfingar í flokknum í Reykjavík. Prófkjörsbaráttan í borginni er oftar en ekki sú harðasta í flokknum og þar öttu síðast kappi Guðlaugur Þór og fyrrnefnd Áslaug Arna.
Almennt er fólk þó reiðubúið að gefa Guðrúnu tækifæri til að spreyta sig. Mannabreytingar sem hún hefur ráðist í mæta almennt skilningi þótt ýmsir lýsi pirringi og formaðurinn sagður hafa farið klaufalega að. Nokkurar óþreyju er hins vegar farið að gæta meðal flokksmanna, hún þykir of tvístígandi og fari hægt af stað í embætti formanns.
Guðrún á mikið undir Guðlaugi Þór
Sjálfstæðismenn velkjast ekki í neinum vafa um erfiða stöðu flokksins. Þeir sem rætt var við voru einlægir og opinskáir og augljóslega hugsi yfir stöðunni og leitandi um bæði skýringar og lausnir.
Einn segir það muni taka mörg ár fyrir flokkinn að rétta úr kútnum og kynslóðaskipti þurfi að verða meðal helsta áhrifafólks flokksins til að svo geti orðið. Flestir sem rætt var við virðast þó bera litla von í brjósti um að flokkurinn muni endurheimta sinn fyrri sess. Stjórnmálalandslagið sé varanlega breytt auk þess sem við lifum á víðsjárverðum tímum og stjórnmálin ekki eins stöðug í dag. Áður fyrr hefðu menn getað spáð fyrir um þróun mála með þokkalegri nákvæmni en nú geti allt gerst og ófyrirsjáanlegir atburðir haft mun meiri áhrif á gengi stjórnmálaflokka en áður. Því sé ómögulegt að segja hvernig flokknum muni farnast. Hann gæti til dæmis horfið alveg á höfuðborgarsvæðinu og breyst í landsbyggðarflokk.
Guðrún hefur talað fyrir því að sameina fjölbreytta flóru hægrisins aftur undir kjörorðinu stétt með stétt. Eiríkur lýsir hins vegar efasemdum um það markmið enda slíkar breiðfylkingar liðin tíð.
„Hugmyndir um hina víðfeðmu kirkju, að stjórnmálaflokkurinn hafi breiðan faðm og þar séu margar ólíkar vistarverur þar sem fólk með ólík sjónarmið nær saman um ákveðin grundvallargildi, þetta er að mörgu leyti bara liðin tíð í íslenskum stjórnmálum, nánast hvar sem þú stígur niður í flóru stjórnamálaflokkanna og eru auðvitað bara einhverskonar tákn samtímans. Ekki bara á Íslandi heldur mun víðar.
Við hugsum ekki lengur um stjórnmálaflokka sem stórt mengi hugmynda þar sem margar raddir fá að hljóma í einu heldur eru þeir orðnir miklu þrengri hugmyndalegur vettvangur og miklu meiri krafa um einsleitni. Þess vegna er flokkakerfið að brotna upp.“
We often send out our newsletter with news and great offers. We will never disclose your data to third parties and you can unsubscribe from the newsletter at any time.
Unfortunately, we’re unable to offer free samples. As a retailer, we buy all magazines from their publishers at the regular trade price. However, you could contact the magazine’s publisher directly to ask if they can send you a free copy.
You can create a new account at the end of the order process or on the following page. You can view all of your orders and subscriptions in your customer account. You can also change your addresses and your password.
No, you don’t have to create an account. But there are a few advantages if you create an account.
You never have to enter your billing and shipping address again
Find all of your orders, subscriptions and addresses in your account
Download invoices of your orders
No, we don’t have a physical store location at the moment. We accept only orders through our online shop and we’re shipping all orders with the Swiss Post Service. Please visit our shipping section for more details.
From time to time you will find us at design fairs and popup markets in Switzerland. Subscribe to our newsletter and you’ll receive the latest news.