Fisk­ur og fiski­mið var eina um­ræðu­efn­ið sem stóð upp úr í að­drag­anda síð­ustu um­sókn­ar Ís­lands um að­ild að Evr­ópu­sam­band­in­u. Hags­muna­að­il­ar í ís­lensk­um sjáv­ar­út­vegi tóku um­ræð­una yf­ir og stuðn­ings­fólk að­ild­ar að ESB gerði ekki ann­að en verj­ast áróðri úr þeirri átt. Bar­átt­an fyr­ir að­ild var öll háð í vörn­inn­i. Al­menn lífs­kjör og tæki­færi fólks­ins í land­inu komust ekki á blað.

Það sama gerð­ist í að­drag­anda Brex­it í Bret­land­i. Sam­tal um þá miklu hags­muni sem í húfi voru fyr­ir fólk­ið, fyr­ir­tæk­in og þjóð­ar­bú­ið náði aldrei í gegn því öll ork­an fór í að svara rætn­um áróðri, bein­um rang­færsl­um og hræðslu­á­róðri.

Nú leggj­um við Ís­lend­ing­ar upp í aðra Evr­ópu­um­ræð­u. Það var vissu­lega fyr­ir­sjá­an­legt að fyrstu skref­in í henni yrð­u, líkt og í Bret­land­i, stíg­in með gíf­ur­yrð­u­m og hræðslu­á­róðri. Þetta hef­ur auð­vit­að bæði þann til­gang og þau áhrif að við sem vilj­um ræða Evr­ópu­mál, töp­um þræð­in­um og glór­unn­i, hopp­um á reiði­vagn­inn og för­um að tala um eitt­hvað allt ann­að en ætl­uð­u­m. Í stað þess að ræða kosti og galla að­ild­ar að Evr­ópu­sam­band­inu er­um við skyndi­lega í þeirri stöðu að þurfa að verja sjálf­an EES samn­ing­inn. Það sam­starf er okk­ur bæði svo mik­il­vægt og sjálf­sagt að við ætt­um ekki að þurfa að eyða tíma í að ræða það.

Bræði­beit­ur helstu vopn­in í bar­átt­unni

Bræði­beita (e. rage bait) er orð árs­ins 2025 að mati orða­bók­ar Ox­ford há­skóla. Í til­kynn­ing­unni er hug­tak­ið skil­greint sem efni eða um­mæli sem er vís­vit­andi hann­að til að vekja reiði eða hneyksl­an með því að vera pirr­and­i, ögrandi eða móðg­and­i, yf­ir­leitt birt á sam­fé­lags­miðl­um í þeim til­gangi að vekja at­hygl­i, auka um­ferð og kalla fram við­brögð.

Einnig kem­ur fram að bræði­beit­ur séu rísandi í því sem kalla mætti til­gerð­ar­stjórn­mál (e. per­formati­ve polit­ics). Í þeim sé not­ast við vís­vit­andi rang­færsl­ur sem gjarn­an séu byggð­ar á sam­sær­is­kenn­ing­um og sér­stak­lega ætl­að­ar til að vekja at­hygli og um­tal.

Nú hef­ur fyrsti tónn­inn í þess­ari um­ferð Evr­ópu­um­ræð­unn­ar ver­ið sleg­inn og mátt­ur bræði­beit­unn­ar sýnt sig. Með sak­leys­is­legri at­huga­semd um mögu­lega end­ur­skoð­un að­ild­ar að EES urðu all­ir brjál­að­ir, enda leik­ur­inn til þess gerð­ur.

Tug­um millj­óna var­ið til um­ræð­unn­ar

Segja má að ut­an­rík­is­ráð­herra hafi hrund­ið af stað hinni form­legu þjóð­fé­lags­um­ræðu um kosti og galla að­ild­ar að Evr­ópu­sam­band­inu með til­kynn­ingu um styrk­veit­ing­ar á vef stjórn­ar­ráðs­ins fyr­ir nokkrum dög­um:

„Í mín­um huga er al­gjört lyk­il­at­riði að hér fari fram op­in lýð­ræð­is­leg um­ræða um kosti og galla Evr­ópu­sam­bands­að­ild­ar í að­drag­anda þjóð­ar­at­kvæða­greiðsl­unn­ar, svo fólk geti tek­ið upp­lýsta ákvörð­un byggða á stað­reynd­um og sann­reynd­um upp­lýs­ing­um. Upp­hróp­an­ir og hræðslu­á­róð­ur sem ýta und­ir skaut­un eiga ekk­ert er­indi í ís­lensku sam­fé­lag­i.“ sagði ut­an­rík­is­ráð­herra.

Við sama tæki­færi greindi ráð­herra frá því að tvö fé­lög, Evr­ópu­hreyf­ing­in og Heim­sýn, fengju hvort um sig tíu millj­ón­ir króna. „Með styrk­veit­ing­unni vilj­um við einmitt veita báð­um hreyf­ing­um bol­magn til þess að efla þessa mik­il­vægu lýð­ræð­is­legu um­ræð­u,“ bætti ráð­herra við.

„Upp­hróp­an­ir og hræðslu­á­róð­ur sem ýta und­ir skaut­un eiga ekk­ert er­indi í ís­lensku sam­fé­lag­i.“

Tveim­ur dög­um síð­ar hófst svo um­ræð­an. Ekki um kosti eða galla að­ild­ar að ESB held­ur hvort kom­inn væri tími til að Ís­land segði sig úr okk­ar far­sælasta al­þjóða­sam­starf­i; EES samn­ingn­um. Fjöldi um­ræðu­þráða spratt upp um alla Face­book og mörg­um varð heitt í hamsi eins og bú­ast má við þeg­ar vel heppn­uð­um bræði­beit­um er beitt.

Með­al þeirra sem tóku þátt var einmitt for­mað­ur Heim­sýn­ar, sem ut­an­rík­is­ráð­herra er ný­bú­inn að leggja inn á. Hann held­ur því fram í at­huga­semd við þráð þing­manns­ins Sig­mars Guð­munds­son­ar að lít­ið myndi breyt­ast ef EES hyrfi og ekk­ert sé eins of­met­ið í ís­lenskri um­ræðu og áhrif EES­­samn­ings­ins.

Fjöl­miðl­ar stýra súr­efn­is­gjöf­inni

Þetta er upp­takt­ur að því sem í vænd­um er nú. Síð­ast tóku hags­muna­öfl í sjáv­ar­út­veg­in­um yf­ir alla um­ræð­u, en þar var þó um áþreif­an­lega hags­muni þjóð­ar­bús­ins að ræða. Nú er­um við á enn verri stað. Um­ræða um lífs­kjör og tæki­færi gæti að þessu sinni þurft að víkja fyr­ir full­kominni ímynd­un­ar­veik­i.

Eina leið­in til að inni­halds­rík og gagn­leg þjóð­fé­lags­um­ræða geti far­ið fram um kosti og galla að­ild­ar að Evr­ópu­sam­band­in­u, er að við tök­um okk­ur sam­an um að kæfa bræði­beit­ur og stöðva súr­efn­is­flæði til þeirra sem beita hræðslu­á­róðri.

Fjöl­miðl­um er bæði rétt og skylt að leið­rétta rang­færsl­ur popúl­ískra stjórn­mála­manna, lobbí­ista og ann­arra sem hafa hags­muni af því að af­vega­leiða um­ræð­una. En við meg­um ekki láta við­brögð við rang­færsl­um verða einu um­ræð­una sem við tök­um um Evr­ópu­mál­in.

Kæri lesandi Gímaldsins

Þessi grein er opin tímabundið, en efni Gímaldsins er almennt aðeins fyrir áskrifendur.

Við viljum byggja upp öflugan hóp áskrifenda og gott stuðningsmannalið svo við getum haldið áfram að skrifa um það sem skiptir máli.

Vilt þú vera með?