Birg­ir Ár­manns­son sat á Al­þingi fyr­ir Sjálf­stæð­is­flokk­inn í rúma tvo ára­tugi áð­ur en hann lét gott heita eft­ir síð­asta kjör­tíma­bil. Birg­ir gegndi stöðu þing­flokks­for­manns og var for­seti Al­þing­is síð­asta kjör­tíma­bil sitt.

Gímald­ið leit­ar svara hjá Birgi við spurn­ing­um um hvaða herr­um þing­for­seti þjóni í raun og veru, hver fari með dag­skrár­vald­ið á þingi og hvern­ig því er beitt. Við ræð­um dag­skrár­liði eins og fund­ar­stjórn for­seta, hvern­ig for­seti geti hald­ið söns­um þeg­ar allt verð­ur vit­laust, hvort hann kom­ist á kló­sett­ið þeg­ar greidd eru at­kvæði um fjár­lög og margt fleira.

Kom­inn úr eins árs þagn­ar­bind­indi

Þótt Birg­ir sé sátt­ur við að hafa hætt á þingi og hafi í fyrstu ver­ið óskap­lega feg­inn, við­ur­kenn­ir hann að stund­um sakni hann síns gamla vinnu­stað­ar.

„Svona af og til kem­ur upp hjá manni ein­hver gam­all póli­tíkus sem er að trufla mann,“ seg­ir Birgir, en þeg­ar hann hætti á þingi í nóv­em­ber 2024 ákvað hann að setja sjálf­an sig í eins árs póli­tískt þagn­ar­bind­ind­i.

„Það er lið­ið núna og að und­an­förnu er ég bú­in að vera að skrifa grein­ar um Evr­ópu­mál­in og á kannski eft­ir að skrifa fleiri,“ seg­ir hann. Það sé ákveð­inn lúx­us að geta lát­ið í sér heyra um þau mál sem hann hef­ur lengi fylgst með og haft áhuga á, en lát­ið hið dag­lega þras á þingi fram hjá sér fara.

Í við­tal­inu ræð­ir Birg­ir með­al ann­ars um stöðu þing­for­set­ans, hversu langt hlut­leys­iskrafa til hans geng­ur og hvern­ig slík­um kröf­um er hátt­að hjá öðr­um þjóð­þing­um.

Á Ís­landi má þing­for­seti áfram sitja í sín­um þing­flokki og taka þátt í starfi síns flokks. Hann tek­ur þátt í at­kvæða­greiðsl­um á Al­þingi og get­ur líka tek­ið þátt í um­ræð­u­m. Birg­ir seg­ist nokkrum sinn­um hafa tek­ið þátt í um­ræð­um fyrsta ár­ið á for­seta­stóli. Hann hafi svo ákveð­ið að hætta því.

„Ég hugs­aði með mér, ef það kem­ur eitt­hvað risa­stórt mál þar sem ég hef mjög heit­ar skoð­an­ir þá vil ég eiga þetta inni en ég ætla ekki að vera að standa í þrasi hér við þing­menn, úr öðr­um flokk­um, sem ég þarf síð­an að eiga gott sam­starf við,“ seg­ir Birg­ir.

Þjónn meiri­hluta­ þings frem­ur en rík­is­stjórn­ar

Birg­ir seg­ir ein­föld­un að halda því fram að for­seti Al­þing­is sé þjónn rík­is­stjórn­ar­inn­ar. „Þing­for­set­inn auð­vit­að hef­ur það hlut­verk að láta þing­störf­in ganga sæmi­lega fyr­ir sig og það er auð­vit­að hluti af því starfi að tryggja, eft­ir því sem kost­ur er, að meiri­hluta­vilj­inn í þing­inu nái fram að ganga.“ Oft­ast hafi rík­is­stjórn­ar­flokk­arn­ir meiri­hluta og því ákveðn­ar lög­lík­ur fyr­ir því að mál sem rík­is­stjórn ber fram hafi stuðn­ing í þing­in­u. Þetta skýri for­gang stjórn­ar­frum­varpa fram yf­ir þing­manna­mál.

„Menn þurfa alltaf að minna sig á að við bú­um í þing­ræð­is­ríki þar sem rík­is­stjórn styðst við meiri­hluta í þing­inu en ekki öf­ugt. Þannig að það er hlut­verk þing­manna úr öll­um flokk­um að veita rík­is­stjórn­inni að­hald og þing­ið tek­ur ekki við fyr­ir­mæl­um frá rík­is­stjórn­inn­i.“

Mál­þófs­menn hvíld­inni fegn­ir

Birg­ir seg­ist hafa lært af reynsl­unni að auk­in upp­lýs­inga­gjöf minnki lík­ur á því að allt fari í hund og kött í þing­in­u. „Bæði þeg­ar ég var þing­for­seti og líka sem þing­flokks­for­mað­ur, var reynsl­an nú sú að því meiri upp­lýs­ing­ar sem mað­ur gat og vildi gefa þing­flokks­for­mönn­um, þeim mun betra; þeim mun minni lík­ur voru á því að það kvikn­aði í hús­in­u, ef svo má segja.“

Um und­ir­bún­ing fyr­ir mál­þóf seg­ir Birg­ir að ef for­seti hafi til­finn­ingu fyr­ir því að mál fari í mál­þóf geti hann þurft að sætta sig við að það yf­ir­taki allt. Hafi mál­þóf ver­ið fyr­ir­sjá­an­legt um til­tek­ið mál sé best að sætta sig við það og bregð­ast við því til dæm­is með því að taka mál­ið fyr­ir á ró­leg­um tíma í þing­in­u, eins og í nóv­em­ber frek­ar en í des­em­ber.

„Mál­þófs­menn verða oft mjög fegn­ir þeg­ar þeir fá svona tæki­færi vegna þess að þá geta þeir hvílt sig á mál­þóf­inu á með­an.“

„Ef mál er þess eðl­is að rík­is­stjórn er mjög ein­dreg­in í því að koma því áfram og stjórn­ar­and­stað­an ann­að hvort öll eða hluta er mjög ein­beitt í því að koma í veg fyr­ir að það nái fram að ganga þá, verða menn bara að reikna með að það taki ein­hvern tíma og þá kemst ekk­ert mik­ið ann­að að á með­an,“ seg­ir Birg­ir.

Birg­ir seg­ir þó oft reynt að ná sam­komu­lag­i, þeg­ar mál­þóf dregst á lang­inn, fyr­ir einn dag í senn, til dæm­is um að eitt til tvö af­greiðslu­mál sem þurfi hraða af­greiðslu, séu sett á dag­skrána á und­an mál­þófs­mál­inu Dæmi um slík mál hafi ver­ið mál tengd eldsum­brot­um á Reykja­nesi eða Covid mál.

„Þá töl­uðu menn um það fyr­ir­fram að þau fengju ein­hvern ákveð­inn tíma og svo færu menn bara í mál­þóf­ið aft­ur,“ seg­ir Birg­ir og bæt­ir við:

„Mál­þófs­menn verða oft mjög fegn­ir þeg­ar þeir fá svona tæki­færi vegna þess að þá geta þeir hvílt sig á mál­þóf­inu á með­an. Þannig að það get­ur að vissu leyti ver­ið beggja hag­ur að gera svona samn­inga fyr­ir í dag og dag í ein­u.“

Kjarn­orku­á­kvæð­ið

Birg­ir bend­ir á að mál­þófsvopn­ið sé oft­ast eina vopn­ið sem stjórn­ar­and­stað­an hafi í þing­inu því meiri­hlut­inn hafi yf­ir­burð­ar­stöðu í þing­in­u.

oft er það þannig það er part­ur af þing­inu já það er auð­vit­að part­ur af leikja­fræð­inni og það sem þeir sem eru í stjórn­ar­and­stöðu á hverj­um tíma að benda á er það að mál­þóf eða hót­un um mál­þóf er í mörg­um til­vik­um eina vopn­ið sem stjórn­ar­and­stað­an hef­ur meiri hlut­inn hef­ur yf­ir­burða­stöð­u, bæði í nefnd­um og í at­kvæða­greiðsl­u­m. En minni­hlut­inn hafi mál­frels­ið að vopn­i. Á móti því er þó til þetta kjarn­orku­vopn sem er í 71. gr. þing­skapa, heim­ild for­seta til að stöðva um­ræð­ur.

Að­spurð­ur við­ur­kenn­ir Birg­ir að hafa oft hugs­að til þessa ákvæð­is. „Frá því að ég sett­ist á þing 2003, hafa með reglu­legu milli­bili kom­ið upp mál­þóf eða mál­þófs­að­stæð­ur sem hafa gert það að verk­um að stjórn­ar­flokk­ar, þing­flokk­ar eða að minnsta kosti ein­staka þing­menn meiri­hlut­an­um hafa íhug­að mjög al­var­lega að beita þessu.“ Svo hafi aðr­ar leið­ir fund­ist eða menn kom­ist að þeirri nið­ur­stöðu að klók­ara væri að sleppa því en að nota það.

„Það er bara þannig að regl­an er fyr­ir hendi í þing­sköp­um og það dreg­ur eng­inn í efa að það er hægt að beita henn­i. Það eru tveir mögu­leik­ar, ann­að hvort kem­ur for­seti með þessa til­lögu eða níu þing­menn geta kom­ið með þá til­lögu að um­ræð­an verði stöðv­uð og þá er það bara meiri­hluti at­kvæða í þing­sal sem ræð­ur hvort til­lag­an er sam­þykkt eða ekki,“ seg­ir Birg­ir og bæt­ir við:

„Ég myndi nán­ast þora að full­yrða að um­ræð­ur bak við tjöld­in um að beita þessu ákvæði hafa kom­ið upp á hverj­um ein­asta vetri.“ Ókost­ur­inn sé að beit­ing þess geti haft áhrif á öll sam­skipt­in í þing­in­u. Svo þurfi fólk líka að átta sig á að taf­lið geti snú­ist við og þeir sem beittu regl­unni orð­ið fyr­ir því síð­ar að regl­unni verði beitt gegn þeim sjálf­um. „Þannig að þetta er svona spurn­ing um leikja­fræði og mat á póli­tísk­um að­stæð­u­m,“ seg­ir Birg­ir.

Í við­tal­inu er far­ið vítt og breitt um leikja­fræði þing­starf­anna og per­sónu­lega reynslu Birg­is af for­seta­stóli. Hægt er að hlusta á við­talið í spil­ar­an­um hér að of­an og í öll­um helstu hlað­varpsveit­u­m.