Ást á munntóbaki og ótti við yfirtöku Þjóðverja á sumarhúsum eru meðal tilfinninga sem drifið hafa í gegn undanþágur í aðildarsamningum við Evrópusambandið. Ísland á að leggja áherslu á sérstöðu sína sem harðbýls lands því ESB hefur áður sýnt því skilning segir prófessor í Evrópurétti.
Ýmsar tegundir undanþága og sérlausna geta komið til greina í aðildarviðræðum Íslands við Evrópusambandið, verði þeim haldið áfram að lokinni þjóðaratkvæðagreiðslu í haust. Aðildarríki hafa samið um undanþágur frá breytingum sem gerðar hafa verið á stofnsáttmálum og umsóknarríki samið um tímabundnar aðlaganir, varanlegar sértækar lausnir og sérstakar verndarráðstafanir.
Þetta kom fram í máli Dr. Gunnars Þórs Péturssonar, prófessors í Evrópurétti við lagadeild Háskólans í Reykjavík, á lögfræðitorgi í Háskólanum á Akureyri fyrr í vikunni.
Gunnar telur heillavænlegast að samningsmarkmið Íslands varði sérlausnir vegna harðbýlis landsins, fremur en undanþágur frá almennum stefnum sem öll aðildarríki þurfi að fylgja.
Í erindi sínu sagði Gunnar mjög mikilvægt að hafa í huga að aðildarsamningur hvers ríkis njóti stöðu frumréttar innan ESB, sem þýðir að hann hefur stöðu æðstu réttarheimildar og honum verður ekki haggað með afleiddum rétti.
Gunnar vék að sérlausnum sem aðildarríki ESB hafa fengið við uppfærslu stofnsáttmála sambandsins. En slíkar uppfærslur hafa nokkrum sinnum verið gerðar í 70 ára sögu ESB. Sem dæmi má nefna Maastricht sáttmálann, og uppfærslur sem kenndar eru við Nice og Lisabon. Dæmi eru um að andstaða einstaka aðildarríkja við tiltekin ákvæði eða stefnur í uppfærslunum hafi leitt til sérsamninga við þau.
Danir hafa verið „erfiðastir í þessum efnum að sögn Gunnars en þeir felldu í þjóðaratkvæðagreiðslu hinn svokallaða Maastricht samning. Til að halda Dönum inni í þessum uppfærslum var tekin ákvörðun um að gera sérstakan samning Danmörku sem kveður á um undanþágur frá nokkrum atriðum í Maastricht sáttmálanum. Samkvæmt samningnum fengu Danir undanþágu frá Evrusamstarfinu, ákvæðum um ESB ríkisborgararéttinn og frá aðild að sameiginlegri stefnu ESB í öryggis og varnarmálum.
Að sögn Gunnars var það sérstaklega stefnan í öryggis- og varnarmálum, sem Danir voru ósáttir við. Það átti hins vegar eftir að breytast og árið 2022, nýttu Danir sér svokallað Opt-in ákvæði og þar með varð undanþágan frá öryggis- og varnarstefnu ESB úr sögunni.
„Við innrásina í Úkraínu kom þetta mjög fljótt til umræðu aftur í Danmörku og það var blásið til nýrrar þjóðaratkvæðagreiðslu þar sem var samþykkt að Danmörk skyldi biðja um að verða aðili að þessari stefnu ESB,“ sagði Gunnar.
Gunnar nefnir einnig Schengen. Þegar það kerfi var fellt inn í ESB réttinn, báðu bæði Bretar og Írar um að verða undanþegnir Schengen, en líkt og Danir höfðu Bretar líka ákveðið að taka ekki þátt í Evrusamstarfinu.
„Það kemur sjálfsagt engum á óvart að megin skilaboðin frá ESB eru þessi: Þið eruð velkomin en þið þurfið að spila eftir sömu reglum og taka á ykkur sömu réttindi og skyldur og við sem erum hér fyrir,“ sagði Gunnar í erindi sínu.
En þótt markmið aðildarviðræðna sé að umsóknarríki verði fullgildur aðili að Evrópusambandinu og taki upp alla löggjöf ESB, sagði Gunnar að stofnanir sambandsins; ráðherraráðið og framkvæmdarstjórnin, hafi ítrekað lýst því yfir að um samningaferli sé að ræða; að viðræður um aðild séu opið ferli þar sem ekki sé hægt að tryggja ákveðna niðurstöðu fyrir fram.
Gunnar vísaði til skjals sem birt var að lokinni ríkjaráðstefnu árið 2010 og var kallað rammi aðildarviðræðna. „Ég veit ekki hvort það ýtir algerlega út af borðinu þeirri hugmynd að þetta séu eingöngu aðlögunarviðræður, en þarna er að minnsta kosti verið að tala um samningaviðræður um aðild,“ sagði Gunnar.
Í skjalinu segir að í aðildarviðræðum megi taka til skoðunar löng aðlögunartímabil, undanþágur, sértækar lausnir og varanlegar verndarráðstafanir.
Gunnar segir alla aðildarsamninga hafa innihaldið töluvert að tímabundnum aðlögunum, sem geti skipt ríki miklu máli. Einnig séu ákvæði um varanlegar verndarráðstafanir algeng. Þar sé um að ræða opið ákvæði sem segi að ef í ljós komi, eftir að ríki er orðið aðili að ESB, að einhverjar efnahagslegar aðstæður eða örðugleikar séu fyrir hendi eða ríki eigi erfitt að takast á hendur tilteknar skuldbindingar, þá geti ríki fengið undanþágu frá því. Sum ríki hafi til dæmis óttast að fara í fulla samkeppni á landbúnaðarsviðinu og hafi þess vegna farið fram á ákvæði í samning sinn um verndarráðstafanir á því sviði.
Til eru mörg dæmi um aðlaganir og verndarráðstafanir en dæmi um varanlegar undanþágur eru ekki mörg í aðildarsamningum að sögn Gunnars. Hann varaði þó við því, í erindi sínu, að dregnar yrðu ályktanir um að fáar varanlegar undanþágur þýði að ómögulegt sé að fá slíkar undanþágur. Staðreyndin sé að flest umsóknarríki séu ólm í að komast inn í Evrópusambandið og því ekkert mjög algengt að óskað sé eftir varanlegum undanþágum og sérlausnum.
Ástæða þess að lítið er um varanlegar undanþágur, komi því ekki endilega til af því að ESB sé alltaf að hafna beiðnum um slíkar lausnir, heldur einnig af því að sjaldan sé óskað eftir þeim.
„Ég veit ekki hvort það er eitthvað í þjóðarsálinni eða þjóðargerðinni sem gerir það að verkum að við virðumst hafa meiri áhuga á því sem við getum komist hjá,“ gantaðist Gunnar með í erindi sínu. Ísland njóti sérstöðu að þessu leyti, því flest umsóknarríki sæki um aðild af því þau vilji vera með í bandalaginu. Varanlegar undanþágur hafi þó verið veittar og tók Gunnar nokkur dæmi í erindi sínu.
„Danir óttuðust mjög að ef þeir gengju í Evrópusambandið kæmu Þjóðverjar yfir landamærin og keyptu öll sumarhúsin, og að þessi gæði sem þeir sáu í sumarhúsum, sérstaklega við strendurnar, myndu á einhvern hátt fara úr landi. Þannig að þeir vildu hafa einhverjar hindranir,“ sagði Gunnar. Úr varð að Danir fengu við aðild sína, svokallaða sumarhúsaundanþágu.
„Þetta er í rauninni undanþága frá einni af mikilvægustu reglu ESB um frjálst flæði fjármagns.“ (Gunnar Þór Pétursson)
Um er að ræða undanþágu frá grundvallarreglum ESB um frjálst flæði fjármagns, sem heimilar Dönum að setja skilyrði um fimm ára búsetu í Danmörku, fyrir kaupum á sumarhúsi.
Þessi undanþága sem Danir sömdu um opnuðu sömu leið fyrir Möltu sem óskaði eftir, og fékk sambærilega undanþágu í sínum aðildarsamningi árið 2003.
„Þetta er í rauninni undanþága frá einni af mikilvægustu reglu ESB um frjálst flæði fjármagns,“ sagði Gunnar.
Gunnar tók annað dæmi um undanþágu sem Malta fékk, einnig með tilvísun í eldri aðildarsamning. Þessi undanþága virkar eins og almennur fyrirvari um að ekkert í ESB réttinum muni hafa áhrif á það bann sem er í gildi á Möltu við þungunarrofi.
Sambærilegt ákvæði er í aðildarsamningi Írlands en við inngöngu þeirra í ESB var ákvæði um bann við þungunarrofi í stjórnarskrá landsins. Þessi verndarráðstöfun í samningi Írlands er enn í gildi þrátt fyrir að umrætt bannákvæði hafi verið fellt úr stjórnarskrá þeirra. Þeir hafa því enn svigrúm til að setja slíkt bann á að nýju.
Gunnar sagði stundum skrítið að sjá á hvaða málum aðildarviðræður geti strandað. „Þótt við Íslendingar séum meira að horfa á stóru málin var rétturinn til að taka í vörina aðalatriðið fyrir Svía,“ sagði Gunnar, sem lýsti áhuga Svía á munntóbaki sem þjóðarsporti.
„Fullveldið var ekki að trufla þá en þeir gátu ekki hugsað sér að mega ekki halda áfram að taka í vörina. Þeir náðu fram undanþágu og margir segja að ef það hefði ekki náðst, hefði samningurinn aldrei verið samþykktur í þjóðaratkvæðagreiðslu,“ sagði Gunnar og bætti því við að í skoðanakönnunum alveg fram á síðustu stundu hafi fleiri verið á móti samningnum en með honum. Mögulega hafi þessi undanþága gert gæfumuninn og komið aðildarsinnum yfir línuna.
Undanþága Svía þýðir að þrátt fyrir bann við framleiðslu og sölu á munntóbaki innan ESB, mega Svíar halda áfram framleiðslu þess fyrir innanlandsmarkað.
Gunnar sagði margt benda til að þessi undanþága Svía sé ekki tímabundin aðlögun heldur varanleg undanþága. Vísaði hann til afleiddrar löggjafar ESB sem samþykkt var 20 árum eftir að Svíþjóð gekk í ESB, en í henni sé vísað sérstaklega til umræddrar undanþágu Svía, sem sýni að hún sé enn í fullu gildi.
Hér benti Gunnar einnig á afleiðingar þess hve samningar eru oft miðaðir við aðstæður á þeim tíma sem þeir eru gerðir. Fólk sé svo oft bundið við aðstæður hér og nú, þrátt fyrir að unnið sé að samningum sem ætlað er að gilda til mjög langs tíma. Þessi mál séu enda mjög pólitísk og háð skoðunum almennings.
Gunnar nefndi þetta í samhengi við munntóbaksstefnu ESB og undanþágu Svía. Á þessum tíma hafi munntóbakið verið mjög mikilvægt fyrir Svía en í dag hafi nikótínpúðar að miklu leyti leyst munntóbakið af hólmi. Þeir séu í sölu um alla Evrópu þrátt fyrir tóbaksbannið, enda ekkert tóbak í þeim.
Í erindi sínu lagði Gunnar að það sem skipti mestu máli fyrir Ísland, og sé líklegast til árangurs, sé að leggja áherslu á sérlausnir sem tengist íslenskum aðstæðum sem eigi sérstaklega við um Ísland umfram önnur ríki.
Í umfjöllun um sérstakar svæðisbundnar sérlausnir nefndi Gunnar enn og aftur dæmi um Möltu sem náði samningi um sérstakar verndarráðstafanir innan 25 sjómílna.
Alla jafna falla fiskimið utan 12 sjómílna undir sameiginlega sjávarútvegsstefnu ESB. Maltverjar fóru hins vegar fram á innan 25 sjómílna frá ströndum Möltu yrðu veiðar takmarkaðar við skip undir tólf metrum að lengd.
Uppistaða fiskiskipaflota Maltverja er undir þeim lengdarmörkum og ljóst að fyrirkomulagið tryggir maltneskum sjómönnum einkaaðgang að heimamiðum sínum þar sem óraunhæft er að sækja á þau mið frá höfnum nágrannaríkjanna á bátum af þeirri stærð.
Gunnar segir mikil áhöld um hvort þetta ákvæði í samningi Möltu feli í sér varanlega undanþágu. Margt bendi reyndar til að svo sé ekki.
Önnur títtnefnd sérlausn varðar svonefndan heimskautalandbúnað. Bæði Svíþjóð og Finnland eru undanþegin þeim kvöðum sem settar eru við ríkisstyrkjum, að því leyti að þeim er heimilt að veita sérstaka ríkisstyrki, umfram þá styrki sem veittir eru gegnum ESB kerfið, fyrir svæði sem eru norðan við 62 breiddargráðu. Ástæðan er hve harðbýl þau eru.
Gunnar sagðist telja þessa sérlausn varanlega og benti á að ekkert ríki í Evrópusambandinu sé í heild sinni norðan við 63 breiddargráðu. „Ísland er hins vegar þar,“ bætti hann við. Þetta dæmi um sérlausn sýni að ESB hafi sýnt skilning á sérstökum aðstæðum, sambærilegum þeim sem Ísland býr við.
Gunnar sagði ekki vænlegt til árangurs að leita eftir undanþágum frá stóru stefnum sambandsins eða þeim kerfum í heild, sem öll önnur aðildarríki þurfi að fylgja. Hins vegar megi færa rök fyrir sérstökum lausnum vegna landfræðilegrar stöðu, harðbýlis, strjálbýlis og einangrunar landsins; aðstæðna sem eru fyrir hendi á Íslandi í meiri mæli en annars staðar.
Gunnar benti á ákvæði í stofnsamningi ESB, aðallega 349. gr. en einnig 174. gr. Í þessum ákvæðum sé fjallað um svæði sem eru einangruð, lítil og bæði landfræðilega og loftlagslega að fást við aðrar áskoranir en flest önnur svæði innan ESB.
Þótt ákvæðin taki til svæða sem tilheyri aðildarríkjum en séu ekki sjálf fullvalda aðildarríki, eigi margt í ákvæðunum sér samsvörun við íslenskar aðstæður. Þau sýni að ESB hafi skilning á áskorunum sem felist i því að búa á afskekktum, einangruðum og harðbýlum svæðum og hafi viðurkennt að slík svæði geti notið sérstöðu í regluverki ESB. Þar liggja bestu möguleikar Íslands á sérlausnum að mati Gunnars.
Ákvæði 349. gr. er svohljóðandi: Með hliðsjón af félagslegum og efnahagslegum aðstæðum Gvadelúpeyjar, Frönsku Gvæjana, Martiník, Mayotte, Réunion, Saint-Martin, Asóreyja, Madeira og Kanaríeyja, sem einkennast af afskekktri legu, einangrun, smæð, erfiðum landslagsaðstæðum og veðurfari, auk þess að vera efnahagslega háð framleiðslu fárra vörutegunda, og þar sem samverkandi áhrif þessara þátta takmarka mjög þróunarmöguleika umræddra svæða, skal ráðið, að tillögu framkvæmdastjórnarinnar og að höfðu samráði við Evrópuþingið, samþykkja sértækar ráðstafanir sem lúta einkum að skilyrðum fyrir beitingu sáttmálanna á þessum svæðum, þar með talið sameiginlegum stefnum.
Meðal ráðstafana sem gerðar hafa verið fyrir svæðin á grundvelli þessa ákvæðis eru heimildir til að takmarka veiðar annarra aðildarríkja ESB innan 100 sjómílna frá ströndum umræddra svæða. Umrædd ráðstöfun er ekki varanleg en hefur verið framlengd, nú síðast út árið 2032.
Hér má horfa á erindi Gunnars Þórs á Lögfræðitorgi Háskólans á Akureyri.
We often send out our newsletter with news and great offers. We will never disclose your data to third parties and you can unsubscribe from the newsletter at any time.
Unfortunately, we’re unable to offer free samples. As a retailer, we buy all magazines from their publishers at the regular trade price. However, you could contact the magazine’s publisher directly to ask if they can send you a free copy.
You can create a new account at the end of the order process or on the following page. You can view all of your orders and subscriptions in your customer account. You can also change your addresses and your password.
No, you don’t have to create an account. But there are a few advantages if you create an account.
You never have to enter your billing and shipping address again
Find all of your orders, subscriptions and addresses in your account
Download invoices of your orders
No, we don’t have a physical store location at the moment. We accept only orders through our online shop and we’re shipping all orders with the Swiss Post Service. Please visit our shipping section for more details.
From time to time you will find us at design fairs and popup markets in Switzerland. Subscribe to our newsletter and you’ll receive the latest news.