Þörf fyrir breytingu á stjórnarskránni er meginverkefni sérnefndar þingmanna sem kosin var af Alþingi til að íhuga viðbrögð við dómi Mannréttindadómstóls Evrópu um alþingiskosningarnar 2021.

Dag­­ur B. Egg­erts­­son þing­­mað­­ur Sam­­fylk­ing­­ar­inn­­ar var kjör­inn for­mað­ur nefnd­ar­inn­ar á fyrsta fundi henn­ar í miðjum síðasta mánuði.

„Við er­um að hefja störf. Gert er ráð fyr­ir að starfi nefnd­ar­inn­ar verði áfanga­skipt. Í fyrri áfanga þarf að svara spurn­ing­unni um það hvort nið­ur­stöð­ur Mann­rétt­inda­dóm­stóls­ins ættu að leiða til breyt­inga á stjórn­ar­skrá og hvort þær um­bæt­ur sem ráð­ist hef­ur ver­ið í á und­an­förn­um miss­er­um og ár­um hafi áhrif í því sam­band­i,” seg­ir Dag­ur.

Hann seg­ir að í þessu skyni verði kall­að eft­ir við­horf­um breiðs hóps sér­fræð­inga og öll gögn nefnd­ar­inn­ar verði að­gengi­leg á vef Al­þing­is eft­ir því sem vinnu nefnd­ar­inn­ar vindi fram.

Máls­með­ferð á Al­þingi braut gegn ákvæð­um sátt­mál­ans

Þann 16. apr­íl 2024 kvað Mann­rétt­inda­dóm­stóll Evr­ópu upp dóm um kær­ur þeirra Guð­mund­ar Gunn­ars­son­ar og Magn­ús­ar Dav­íðs Norð­dahl. Þeir voru báð­ir í fram­boði í kosningum til Alþingis árið 2021 og töldu sig hafa náð kjöri eft­ir að loka­töl­ur voru lesn­ar upp í Norð­vest­ur­kjör­dæmi. Þeir duttu hins veg­ar út í end­ur­taln­ing­u sem framkvæmd var eftir hádegi á sunnudegi.

Með dóm­i Mann­rétt­inda­dóm­stóls­ins var talið að máls­með­ferð Al­þing­is í kjöl­far þing­kosn­ing­anna 2021 hefði brot­ið gegn rétti til frjálsra kosn­inga sem tryggð eru í mann­rétt­inda­sátt­mála Evr­ópu, með tví­þætt­um hætt­i.

Ann­ars veg­ar hefðu eng­ar regl­ur gilt um hags­muna­á­rekstra þeirra þing­manna sem tek­ið hefðu af­stöðu til kæru­mála í kjöl­far kosn­inga.

Hins veg­ar hefði Al­þingi haft nán­ast ótak­mark­að svig­rúm til ákvarð­ana­töku varð­andi kosn­inga­kær­ur, þar á með­al um hverj­ar af­leið­ing­ar ágalla á kosn­ing­un­um ættu að ver­a. Þá hefði einnig ver­ið brot­ið á rétti til raun­hæfs úr­ræð­is til að leita rétt­ar síns.

Í dóm­in­um er tek­ið fram að sátt­mál­inn geri ekki að al­geru skil­yrði að slíkt úr­ræði verði að vera dóm­stóll. Kæru­rétt­ur til Al­þing­is hefði í þessu til­viki ekki geta talist raun­hæft úr­ræði þar sem eng­ar regl­ur hefðu ver­ið sett­ar til að stemma stigu við hags­muna­á­rekstr­um þeirra sem tóku af­stöðu til kæru­mála og geð­þótta valdi um hverj­ar af­leið­ing­ar galla á fram­kvæmd kosn­inga skyldu ver­a.

End­ur­taln­ing í Borg­ar­nesi kom mál­inu af stað

Það var óvænt upp­á­koma í Borg­ar­nesi um há­deg­is­bil dag­inn eft­ir al­þing­is­kosn­ing­arn­ar 2021 sem kom öllu mál­inu af stað. Loka­töl­ur úr Norð­vest­ur­kjör­dæmi voru lesn­ar upp í út­varpi og sjón­varpi snemma á átt­unda tím­an­um á sunnu­dags­morgn­i.

Eft­ir að þess­ar loka­töl­ur bár­ust varð ljóst að mjög mjótt var á mun­un­um við út­hlut­un jöfn­un­ar­sæta.

Upp úr há­degi á sunnu­deg­in­um, nokkrum klukku­stund­um eft­ir upp­lest­ur á loka­töl­u­m, bár­ust þær frétt­ir frá yf­ir­kjör­stjórn í kjör­dæm­inu að talið hafi ver­ið aft­ur nýj­ar loka­töl­ur kynnt­ar. Við það fór jöfn­un­ar­manna­hringekj­an af stað og nokkr­ir ný­kjörn­ir þing­menn duttu aft­ur út af þingi og ný­ir jöfn­un­ar­þing­menn dottn­ir inn í stað­inn.

Þess­ar svipt­ing­ar vöktu bæði furðu og reiði í hópi þeirra sem dott­ið höfðu út. Við nán­ari skoð­un reynd­ist ým­is­legt hafa far­ið úr­skeið­is í Borg­ar­nes­i. Nokkr­ir þeirra fram­bjóð­enda sem duttu út við end­ur­taln­ingu kærðu mál­ið til Al­þing­is eft­ir þar til gerð­um regl­u­m.

Nið­ur­staða nefnd­ar á veg­um þings­ins komst að þeirri nið­ur­stöðu að gall­ar hefðu ver­ið á taln­ingu í Norð­vest­ur­kjör­dæmi. Helst lutu þeir að með­ferð og varð­veislu kjör­gagna þann tíma sem leið milli fyrri taln­ing­ar og end­ur­taln­ing­ar en einnig að öðr­um þátt­u­m, þar á með­al til­kynn­inga til um­boðs­manna flokk­ana um að end­ur­taln­ing yrði fram­kvæmd.

Í kjöl­far­ið blasti það erf­iða verk­efni við Al­þingi að ákveða hvaða taln­ing ætti að gilda, eða hvort kjósa þyrfti á ný í kjör­dæm­in­u. Að lok­um var ákveð­ið að miða við end­ur­taln­ing­una og í kjöl­far­ið kærðu tveir fram­bjóð­end­ur mál­ið til Mann­rétt­inda­dóm­stóls Evr­ópu.

Kæra þeirra varð­aði einna helst með­ferð Al­þing­is á mál­in­u, enda blasti við að ný­kjör­ið þing gat tæp­ast talist hlut­laust um gildi kosn­ing­anna.

Al­þingi sker enn úr um gildi kosn­inga

Í gild­andi stjórn­ar­skrá seg­ir að Al­þingi skeri sjálft úr um gildi kosn­inga og af því leið­ir að það er alltaf ein­hvers­kon­ar meiri­hluti á þingi sem þarf að stað­festa eig­ið kjör eða lög­mæti eig­in kjör­s.

Í ljósi þessa virð­ist liggja bein­ast við að gera breyt­ing­ar á stjórn­ar­skrá, því laga­breyt­ing­ar sem gerð­ar væru til að fela öðr­um en Al­þingi úr­skurð­ar­vald um gildi kosn­inga, færu óhjá­kvæmi­lega gegn þessu ákvæði stjórn­ar­skrár­inn­ar.

Þess má geta að strax í kjöl­far þess að Mann­rétt­inda­dóm­stóll­inn birti nið­ur­stöðu sína sagði Guð­rún Haf­steins­dótt­ir, þá­ver­andi dóms­mála­ráð­herra en nú­ver­andi for­mað­ur Sjálf­stæð­is­flokks­ins að gera þyrfti breyt­ing­ar á stjórn­ar­skrá til að bregð­ast við nið­ur­stöð­unn­i. Flest­ir fræði­menn hafa tek­ið í sama streng.

„Í fyrri áfanga þarf að svara spurn­ing­unni um það hvort nið­ur­stöð­ur Mann­rétt­inda­dóm­stóls­ins ættu að leiða til breyt­inga á stjórn­ar­skrá”

Dóm­stóll­inn sjálf­ur tek­ur ekki af skar­ið um það held­ur læt­ur inn­lend­um stjórn­völd­um eft­ir að ákveða hvern­ig bregð­ast skuli við og tryggt verði að fram­kvæmd­in sé í sam­ræmi við sátt­mál­ann.

Nokkr­ar um­bæt­ur ver­ið gerð­ar eft­ir dóm­inn

Í svari við fyr­ir­spurn Gímalds­ins, seg­ir Dag­ur að þörf fyr­ir breyt­ingu á stjórn­ar­skrá verði met­in, með­al ann­ars í ljósi þeirra um­bóta sem þeg­ar hafi ver­ið gerð­ar eft­ir að dóm­ur­inn var kveð­inn upp í Strass­borg.

Innt­ur nán­ar eft­ir þeim um­bót­um nefn­ir Dag­ur með­al ann­ars ákvæði í nýj­um kosn­inga­lög­um sem tóku gildi 1. jan­ú­ar 2022.

Þar sé með­al ann­ars kveð­ið á um sjálf­stæða stjórn­sýslu­nefnd sem hafi yf­ir­um­sjón með fram­kvæmd allra kosn­inga. Hún hafi með­al ann­ars það hlut­verk að leggja fyr­ir Al­þingi rök­studda um­sögn um kosn­inga­kær­ur, mat á kjör­gengi og gildi ágrein­ings­seðla, en með þessu sé leit­ast við að mál sé sem best upp­lýst og að fyr­ir liggi sjón­ar­mið og þær rök­semd­ir sem kæra um gildi kosn­inga bygg­ist á og þau sjón­ar­mið sem leggja beri til grund­vall­ar við mat á gildi ágrein­ings­seðla.

Þá hafi ver­ið sett­ar reglu­gerð­ir til að tryggja sam­ræmda og trygga fram­kvæmd kosn­inga með­al ann­ars um taln­ingu at­kvæða, um kjör­gögn og önn­ur að­föng við kosn­ing­ar, gerða­bæk­ur kjör­stjórna og inn­sigli við kosn­ing­ar.

„Við munum kalla eftir viðhorfum breiðs hóps sérfræðinga og öll gögn nefndarinnar verða aðgengileg á vef Alþingis eftir því sem verkinu vindur fram,” segir Dagur.

Fræðsla hafi ver­ið auk­in fyr­ir kjós­end­ur, fram­bjóð­end­ur, kjör­stjórn­ir, um­boðs­menn stjórn­mála­sam­taka og fjöl­miðla.

Og að lok­um hafi lög­um um þing­sköp Al­þing­is ver­ið breytt og grund­völl­ur und­ir­bún­ings­nefnd­ar kjör­bréfa­nefnd­ar treyst­ur, kveð­ið nán­ar á um vald­heim­ild­ir nefnd­ar­inn­ar og árétt­uð þau við­mið sem nefnd­inni ber að fylgja við störf sín.

Óvíst er að fram­an­greind­ar um­bæt­ur dugi til að al­þing­is­kosn­ing­ar hér á landi geti talist í sam­ræmi við Mann­rétt­inda­sátt­mála Evr­ópu. Það er verk­efni nefnd­ar­inn­ar að leggja mat á það.

Að­spurð­ur seg­ist Dag­ur ekki get­að svar­að því hvenær áætl­að sé að vinnu nefnd­ar­inn­ar ljúki enda muni það ráð­ast af ýmsu, þar á með­al nið­ur­stöðu fyrri áfang­ans; um hvort þörf sé tal­in á breyt­ing­um á stjórn­ar­skrá.