Frétta­kon­an Þóra Tóm­as­dótt­ir og vinnu­veit­end­ur henn­ar á RÚV hafa sætt gagn­rýni fyr­ir um­fjöll­un um mál Mar­grét­ar Löf, sem hlaut 16 ára fang­els­is­dóm í síð­ast­lið­ið haust fyr­ir að bana öldruð­um föð­ur sín­um og beita móð­ur sína of­beldi í Garða­bæ í fyrra­vor. Gagn­rýn­in lýt­ur að fyrsta þætti hlað­varps sem ber tit­il­inn Víta­hring­ur Mar­grét­ar Löf. Í þætt­in­um er fjall­að um nöt­ur­leg­an að­drag­anda þeirra brota sem Mar­grét var dæmd fyr­ir, um and­legt ástand Mar­grét­ar á þeim tíma, sam­skipta­vanda henn­ar og for­eldra henn­ar og ár­ang­ur­slitl­ar til­raun­ir fjöl­skyld­unn­ar til að leita hjálp­ar.

Gagn­rýnend­ur koma úr ýms­um átt­u­m. Sum­um finnst um­fjöll­un Þóru ótíma­bær og aðr­ir telja hana ým­ist óþarfa eða jafn­vel bein­lín­is skað­lega. Því er velt upp hvort RÚV sé að reyna að hafa áhrif á gang máls­ins hjá dóm­stól­um og jafn­vel gef­ið í skyn að ann­ar­leg sjón­ar­mið búi að baki. Mörg­um finnst ekki að morð­ingj­ar eigi að hafa rödd.

Saka­mál eru frétt­næm. Þau eru spenn­and­i, áhuga­verð, stund­um harm­þrung­in en oft líka fynd­in og vand­ræða­leg. Fjöl­miðl­ar fjalla um saka­mál af því fólk hef­ur áhuga á þeim. Við er­um að for­vit­in um óvenju­lega breytni ann­ars fólks, hvort sem við not­um hana sem speg­il á okk­ur sjálf eða dýra­teg­und­ina sem við til­heyr­um. Svo er­um við sem bet­ur fer áhuga­söm um ör­lög sam­borg­ara okk­ar, bæði þeirra sem eru þolend­ur af­brota og hinna sem fremja þau.

Önn­ur ástæða er praktísk­ari og teng­ist með bein­um hætti hlut­verki fjöl­miðla í lýð­ræð­is­legu sam­fé­lagi sem bygg­ir á virð­ingu fyr­ir mann­rétt­ind­um. Með­ferð dóms­mála er op­in, til að borg­ar­arn­ir sjálf­ir geti full­viss­að sig um að dóms­valdi sé ekki mis­beitt og að sak­born­ing­ar fái rétt­láta máls­með­ferð. Hug­mynd­in er að traust til dóms­valds­ins sé best tryggt ef því er beitt fyr­ir opn­um tjöld­um.

Að­al­með­ferð­ir mála eru opn­ar al­menn­ing­i, ekki af því að ein­hver gleymdi að læsa, held­ur til þess að við get­um séð með eig­in aug­um hvern­ig vald­inu er beitt. Þau sem þurfa að mæta í vinn­una og mega ekki vera að því að fylgj­ast með öllu sem fram fer í raun­tíma, geta far­ið á vef­svæði dóm­stól­anna og kynnt sér þar dóma sem kveðn­ir hafa ver­ið upp.

Um­fjöll­un fjöl­miðla um dóms­mál er bein­lín­is part­ur af því kerfi sem á að passa að dóms­kerf­ið virki og að við get­um treyst því.

En þar sem rétt­ar­sal­ir lands­ins eru ekki nægi­lega stór­ir til að rúma alla þjóð­ina og fólk al­mennt of upp­tek­ið af eig­in lífi til að hanga niðri í hér­aðs­dómi, hef­ur sú hefð skap­ast að láta fjöl­miðla sinna þessu.

Á mörg­um ár­um hef­ur orð­ið til kerfi sem blaða­menn verða sér­hæfð­ir í. Þeir kalla kalla eft­ir ákærum, fylgj­ast með þing­fest­ing­u, mæta við að­al­með­ferð, ræða við sækj­end­ur og verj­end­ur og spara svo þjóð­inni það ómak, að þræla sér í gegn­um langa dóma, með birt­ingu að­gengi­legs efn­is um úr­lausn­ir sem hafa geng­ið, í styttra eða lengra máli, í texta, hljóði eða mynd.

Auð­vit­að er all­ur gang­ur á því hve vel tekst til, en þetta er hug­mynd­in og hana þekkja bæði blaða­menn og dóm­stól­ar. Um­fjöll­un fjöl­miðla um dóms­mál er bein­lín­is part­ur af því kerfi sem á að passa að dóms­kerf­ið virki og að við get­um treyst því.

Ekk­ert í þessu kerfi gef­ur til kynna að eðli­legt og rétt sé að bíða með um­fjöll­un um mál þar til end­an­leg nið­ur­staða ligg­ur fyr­ir á æðra dóm­stig­i. Dóm­ar hér­aðs­dóms eru birt­ir strax í kjöl­far dóms­upp­kvaðn­ing­ar en ekki hald­ið leynd­um með­an mál er rek­ið fyr­ir Lands­rétt­i. Kerf­ið ger­ir ráð fyr­ir því að al­menn­ing­ur og fjöl­miðl­ar geti fylgst með rekstri dóms­mála og fjall­að um þau á öll­um stig­um, frá upp­hafi til enda.

Þess­um sjón­ar­mið­um er flest­um snú­ið á hvolf í gagn­rýni á um­fjöll­un um mál Mar­grét­ar Löf og nán­ast gert tor­tryggi­legt að mál­ið sé til um­fjöll­un­ar yf­ir höf­uð. Erfitt er að henda reið­ur á hvers vegna gagn­rýnend­ur eru svona and­snún­ir vand­aðri um­fjöll­un um dóms­mál, en þó er ljóst að það er við­tal Þóru Tóm­as­dótt­ur við Mar­gréti Löf sem fólki blöskr­ar.

„Drottn­ing­ar­við­talið“

Gagn­rýn­in á við­talið við Mar­gréti er tví­þætt. Ann­ars veg­ar er að­ferð­in gagn­rýnd og köll­uð „drottn­ing­ar­við­tal“ og hins veg­ar er gagn­rýnt að dæmd­um morð­ingja sé gef­ið orð­ið yf­ir höf­uð.

Þau sem halda því fram að um drottn­ing­ar­við­tal sé að ræða, hafa ann­að hvort bara les­ið fyr­ir­sagn­ir en ekki hlust­að á þátt­inn eða mis­skil­ið efni hans.

Áð­ur en Mar­grét fær orð­ið, út­skýr­ir Þóra af hverju hún ákvað að hafa við­tal við Mar­gréti sjálfa með í um­fjöll­un­inn­i. Mál­ið hverf­ist að miklu leyti um and­legt ástand Mar­grét­ar og með þátta­gerð­inni sé leit­ast við að varpa ljósi á það. Þess vegna hafi ver­ið rætt við Mar­gréti um líð­an henn­ar og ástæð­ur þess að hún leit­aði sér hjálp­ar áð­ur en hún var dæmd fyr­ir að bana föð­ur sín­um.

Þeg­ar kom­ið er að sam­tal­inu við Mar­gréti hafa hlust­end­ur þeg­ar feng­ið lýs­ingu á sam­skipta­erf­ið­leik­um fjöl­skyld­unn­ar og að­drag­anda þess of­beld­is sem dró föð­ur Mar­grét­ar til dauða. Mynd hef­ur teikn­ast upp af and­legu ástandi Mar­grét­ar og sam­bandi henn­ar við for­eldra sína. Efni­við­inn í þá mynd sæk­ir Þóra í vott­orð fjölda sér­fræð­inga sem vís­að er til í dómi hér­aðs­dóms auk við­tala við fólk sem þekkti til fjöl­skyld­unn­ar.

Í þessu sam­hengi er fjar­stæðu­kennt að kalla sam­tal Þóru og Mar­grét­ar drottn­ing­ar­við­tal. Það­an af síð­ur er hægt að halda því fram að við­talið gangi út á að „ó­gæfu­kon­an, sem myrti föð­ur sinn, sé rétt­sýn og góð,“ eins og einn gagn­rýnenda hélt fram.

Með stuðn­ingi þeirra gagna sem fjall­að er um í þætt­in­um, sýn­ir við­talið ekki ann­að en dap­ur­lega veru­leikafirr­ing­u. Blaða­menn geta haft ólík­ar leið­ir til að draga fram það efni sem þeir vilja varpa ljósi á. Þóra bið­ur Mar­gréti að lýsa sjálfri sér og svar­ið veld­ur gæsa­húð.

Gef­um morð­ingj­um orð­ið

Hvort gefa eigi dæmd­um morð­ingj­um eða öðr­um brota­mönn­um orð­ið í fjöl­miðl­u­m, fer auð­vit­að eft­ir mark­mið­inu hverju sinni og hvort við­kom­andi geti varp­að ljósi á um­fjöll­un­ar­efn­ið þannig að við hin get­um orð­ið ein­hvers vís­ari. Þóra spurði þeirra spurn­inga sem hún taldi geta varp­að ljósi á and­legt ástand Mar­grét­ar.

Kannski eru marg­ir þeirr­ar skoð­un­ar að ekki eigi að leyfa morð­ingj­um að tjá sig í fjöl­miðl­u­m, af þeirri einu ástæðu að þeir séu morð­ingj­ar og mis­bjóði rétt­læt­is­kennd fólks með því að leggja orð í belg. Breyti þá engu hvort mark­mið sé að bera af sér sakir, skýra gjörð­ir sín­ar eða lýsa eign sýn and­legt ástand sitt.

For­vitni er eft­ir­sókn­ar­verð­asti eig­in­leiki mann­eskj­unn­ar og lyk­ill allra fram­fara. Það á ekk­ert síð­ur við um morð­ingja en ann­að sem vek­ur for­vitni og kall­ar á lausn­ir. Ef við vilj­um ekki heyra frá dæmd­um morð­ingj­um höf­um við ekki nema tak­mark­að­an áhuga á að leysa þau vanda­mál sem leiða til morða og of­beld­is.

„Hverju á þetta að skila?“

Með­al gagn­rýn­is­radda koma þó fram góð­ar spurn­ing­ar. „Hverju á þetta nú að skila?“ er oft við­kvæði þeirra sem trúa því að um­fjöll­un fjöl­miðla um saka­mál eigi upp­runa í lág­kúru­legri hnýsni um per­sónu­lega harm­leik­i. Spurn­ing­in sjálf á þó full­kom­lega rétt á sér.

Um­fjöll­un Þóru um Mar­gréti Löf og for­eldra henn­ar er reynd­ar al­veg sér­lega vel til þess fall­in að ræða hlut­verk fjöl­miðla í um­fjöll­un um saka­mál. Um­fjöll­un­in og mál­ið allt skil­ur eft­ir áleitn­ar spurn­ing­ar um ger­end­ur og þolend­ur heim­il­is­of­beld­is, með­virkn­i, ráða­leysi og skyld­ur okk­ar gagn­vart sam­borg­ur­um okk­ar. Hún varp­ar ljósi á þján­ing­ar sem flest­um eru huld­ar, of­beldi gegn öldruð­u­m, aðr­ar birt­ing­ar­mynd­ir of­beld­is en við eig­um að venj­ast og van­mátt sem fæst­ir trúa að óreyndu að þeir geti fund­ið fyr­ir. Síð­ast ekki síst skil­ur hún eft­ir sig áleitn­ar spurn­ing­ar um okk­ur sjálf. Flest okk­ar vilja trúa að við mynd­um bregð­ast öðru­vísi við en Sig­ur­björn, en get­um við ver­ið vis­s?

„Ég vildi ekki hafa þetta þarna,“ seg­ir Sig­ur­björn Bárð­ar­son hesta­mað­ur í við­tali við Þóru, og vís­ar til of­beld­is sem hann seg­ist hafa séð Mar­gréti beita móð­ur sína við hest­hús hans. Í við­tal­inu lýs­ir Sig­ur­björn miklu hug­ar­angri og ráða­leysi um hvern­ig hon­um hefði bor­ið að bregð­ast við. „Þó mér þætti óskap­lega vænt um hjón­in, þá var þetta sam­band sem mað­ur kýs ekki að hafa inn­an­dyra hjá sér. Ég vildi ekki hafa þetta þarna.“

Um­fjöll­un­in og mál­ið allt skil­ur eft­ir áleitn­ar spurn­ing­ar um ger­end­ur og þolend­ur heim­il­is­of­beld­is, með­virkn­i, ráða­leysi og skyld­ur okk­ar gagn­vart sam­borg­ur­um okk­ar.

Það er auð­velt fyr­ir okk­ur sem á þetta hlýð­um að heimta inn­grip; hringja í lög­regl­una, bregð­ast við, ganga í milli. En þótt erfitt sé að horfast í augu við það, er­um við lík­lega flest á svip­uð­um slóð­um og Sig­ur­björn. Við lítum enn á heim­il­is­of­beldi sem per­sónu­legt og sárt einka­mál þeirra sem beita því og búa við það. Það á að vera heima hjá sér, og ekki koma inn á okk­ar gafl.

Sjálf trú­um við því að okk­ar eig­in við­brögð yrðu önn­ur og meira af­ger­andi en við­brögð þeirra sem urðu vitni að ofbeldinu sem lýst var í þættinum Vítahringur Margrétar Löf. En áður en við vit­um af höf­um við val­ið þögn­ina.

Þátturinn lýsir upp djúpstæðan vanda og í gegnum viðtöl, meðal annars við dæmdan morðingja, nær blaðamaðurinn að varpa mikilvægu ljósi á sárt og erfitt mál. Ofbeldi þrífst alltaf í þögn. Það má gagnrýna fjölmiðla, en heiftarleg gagnrýni á þá sem leggja sig fram um að lýsa upp, rýna, spyrja spurninga og kryfja flókin mál er ekkert annað en krafa um þögn. Fjölmiðlar eiga aldrei að verða við þeirri kröfu.