Guð­rún Haf­steins­dótt­ir, for­mað­ur Sjálf­stæð­is­flokks­ins, hef­ur lagt fram frum­varp á Al­þingi um að tjúgu­fán­inn skuli blakta við hún á Al­þing­is­hús­inu og á húsi stjórn­ar­ráðs­ins, frá morgni til kvölds alla daga árs­ins.

Í öðr­um hluta greinaraðar Gímaldsins um fánamálin á Alþingi, er far­ið yf­ir sögu tjúgu­fána­máls­ins. Í fyrsta hluta var far­ið yf­ir nýtt frum­varp Mið­flokks­ins, um bann við því að öðrum fánum en hinum íslenska verði flaggað á opinberum byggingum, og þeirri kenn­ingu varp­að fram að hugs­an­lega sé nýtt kapp­hlaup haf­ið á hægri væng stjórn­mál­anna; kapp­hlaup um efl­ingu hins ís­lenska þjóð­fána. Nú er kom­ið að fána­máli Sjálf­stæð­is­flokks­ins en saga þess hefst þó í Mið­flokkn­um fyr­ir átta ár­um síð­an.

Þessu tengt:

4. febrúar 2026

Enga fána takk! Hvorki svona né hinseg­in

Fjall­að er um tjúgu­fán­ann í 2. gr. fána­laga. Þar segir:

Rík­is­stjórn, Al­þingi og aðr­ar op­in­ber­ar stofn­an­ir svo og full­trú­ar þess ráðu­neyt­is er fer með ut­an­rík­is­mál er­lend­is skulu nota þjóð­fán­ann klof­inn að fram­an: (tjúgu­fána). Tjúgu­fán­inn er að því leyti frá­brugð­inn hin­um al­menna þjóð­fána, að ytri reit­ir hans eru þrefalt lengri en stang­ar­reit­irn­ir og klauf upp í hann að fram­an, skor­in eft­ir bein­um lín­um, dregn­um frá ytri horn­um fán­ans inn að mið­línu hans.

Tjúgu­fána­mál­ið var fyrst lagt fram á vor­þingi 2018, að­eins nokkrum mán­uð­um eft­ir að fyrsti flutn­ings­mað­ur þess, Birg­ir Þór­ar­ins­son, var kjör­inn á þing fyr­ir Mið­flokk­inn. Um fyrsta þing­mál Birg­is var að ræða en hann átti eft­ir að leggja mál­ið ít­rek­að fram á stjórnmálaferli sínum.

Þrír armar ríkisvalds flaggi tjúgufána

Með frum­varp­inu lagði Birg­ir til að tjúgu­fán­inn skyldi dreg­inn á stöng klukkan 8 að morgni alla daga árs­ins og vera við hún til kl. 21 að kvöld­i, á bygg­ing­um hinna þriggja arma rík­is­valds­ins, það er, á Al­þing­is­hús­in­u, Stjórn­ar­ráðs­hús­inu og bygg­ingu Hæsta­rétt­ar Ís­lands. Þá skyldi Fáni for­seta Ís­lands dreg­inn á stöng við emb­ætt­is­bú­stað hans og við skrif­stofu hans í Reykja­vík á sama tíma og vera jafn­lengi við hún. Breyt­ing þessi skyldi taka gildi á 100 ára full­veld­is­af­mæli Ís­lands 1. des­em­ber 2018.

Ör­stutt grein­ar­gerð fylgdi frum­varp­inu. Þar er þess get­ið að ís­lenski fán­inn hafi form­lega orð­ið þjóð­fáni á full­veld­is­dag­inn 1918 en á há­degi þess dags hafi klof­inn fáni í fyrsta sinn ver­ið dreg­inn að húni við stjórn­ar­ráð­ið.

Ekki komst frum­varp Birg­is á dag­skrá þings­ins í fyrstu at­renn­u, en hann lagði mál­ið aft­ur fram við upp­haf haust­þings sama ár og þá gekk að­eins bet­ur. Mál­ið komst til fyrstu um­ræðu í nóv­em­ber, að­eins þrem­ur vik­um fyr­ir full­veld­is­af­mæl­ið.

Í ræðu sinni sagði Birg­ir Ís­lend­inga nota fán­ann lít­ið. Úr því þyrfti að bæta því fán­inn væri fal­leg­ur og hefði eng­ar nei­kvæð­ar teng­ing­ar. Þá vék Birg­ir að hefð­um um þjóð­fána í ná­granna­ríkj­u­m. Til dæm­is væri flagg­að á hverj­um degi við norska og sænska þing­hús­ið og sænsku kon­ungs­höll­ina. „Er vel við hæfi, nú þeg­ar stytt­ist í 100 ára full­veld­is­af­mæl­ið, að við ger­um fán­ann okk­ar sýni­legri á bygg­ing­um hinna þriggja arma rík­is­valds­ins, auk bygg­inga for­seta Ís­lands­,“ sagði Birg­ir í ræðunni.

„Gott fram­sókn­ar­mál á ferð­inn­i“

Nokkr­ir þing­menn tóku þátt í um­ræð­unn­i. Flokks­bróð­ir Birg­is, Sig­urð­ur Páll Jóns­son, lýsti stolti yf­ir því að nafn hans væri á þessu góða máli. Það væri til þess fall­ið að efla þjóð­arstolt og fán­ann sem sam­ein­ing­ar­tákn. Ólaf­ur Ís­leifs­son, þá þing­mað­ur Flokks fólks­ins, tók í sama streng, en hann og Karl Gauti Hjalta­son voru einu með­flutn­ings­menn frum­varps­ins sem ekki voru í Mið­flokkn­um. Það átti þó eft­ir að breyt­ast fá­um vik­um síð­ar.

Kol­beinn Ótt­ars­son Propp­e, þá­ver­andi þing­mað­ur Vinstri grænna, lýsti því sjón­ar­miði að lít­il notk­un fán­ans kynni að tengj­ast ströng­um regl­um um hann. Birg­ir and­mælti ekki þeirri kenn­ingu en kvaðst að­spurð­ur ekki sjá ástæðu til að slaka neitt á fána­lög­um. Með frum­varp­inu væri hins veg­ar lögð til auk­in notk­un fán­ans með dag­legri flögg­un hans á fimm stöð­u­m.

Kol­beinn spurði Birgi hvort ekki hefði kom­ið til greina að nota sömu að­ferð og til dæm­is í Bret­landi þar sem fáni blakt­ir á Buck­ing­ham höll þeg­ar þjóð­höfð­ing­inn er í hús­in­u. Ekki hugn­að­ist Birgi sú leið og sagði frum­varp sitt ganga lengra. Þetta var hár­rétt hjá Birgi enda ger­ir frum­varp­ið ekki grein­ar­mun á því hvort ein­hver er heima. Fán­inn skuli blakta á hverj­um ein­asta degi frá morgni til kvölds, hvað sem öll­um manna­ferð­um líð­i.

„Hér er gott fram­sókn­ar­mál á ferð­inn­i,“ sagði Þór­unn Eg­ils­dótt­ir, þá­ver­andi þing­flokks­for­mað­ur Fram­sókn­ar­flokks­ins, í um­ræð­unn­i. Hún sagði Fram­sókn­ar­menn hafa tal­að fyr­ir við­líka máli í mörg ár og þótt hún gengi ekki svo langt að væna Birgi um stuld á hug­mynd­um fram­sókn­ar­manna, lýsti hún von­brigð­um með að eng­um úr Fram­sókn hefði boð­ist að vera með­flutn­ings­mað­ur.

Að um­ræð­um lokn­um var mál­inu vís­að til stjórn­skip­un­ar­- og eft­ir­lits­nefnd­ar þingsins. Ell­efu um­sagn­ar­beiðn­ir voru send­ar út og tvær um­sagn­ir bár­ust nefnd­inn­i, báðar end­ur­nýtt­ar úr fána­mál­um um ann­að efn­i; rýmkað­an fána­tíma. Ís­lands­stofa hvatti til já­kvæðr­ar af­greiðslu frum­varps­ins. Auk­in notk­un þjóð­fán­ans styrki ímynd lands­ins og sé til þess fall­in að að efla þjóð­ar­vit­und. Í um­sögn frá Íþrótta­ og ólymp­íu­sam­bandi Ís­lands sagð­i: „ÍSÍ er því fylgj­andi að lög um þjóð­fána Ís­lend­inga verði rýmkuð en vill þó árétta nauð­syn þess að virð­ing við þjóð­fán­ann verði ekki skert, hvorki í orði né verki.“

Lengra komst mál­ið ekki að þessu sinn­i. Það sofn­aði í nefnd og ald­ar­af­mæli full­veld­is­ins kom og fór.

Hæsti­rétt­ur set­ti strik í reikn­ing­inn

Birg­ir lét ekki deig­an síga og lagði frum­varp­ið fram í þriðja sinn haust­ið 2019. Mál­ið var tek­ið á dag­skrá þing­fund­ar í febr­ú­ar 2020 og Birg­ir flutti sömu ræðu og fyrr án þess þó að víkja að full­veld­is­af­mæl­in­u, enda það þá þeg­ar um garð geng­ið. Þá bætti Birg­ir við þeirri til­lögu í ræð­unn­i, að skát­arn­ir tækju að sér að fræða lands­menn um notk­un fán­ans, jafn­vel með fjár­styrk frá rík­is­vald­in­u.

Í þetta skipti tók eng­inn þátt í um­ræð­un­um með Birg­i. Um þetta leyti átti Birg­ir erfitt í þing­flokki Mið­flokks­ins vegna klaust­urs­máls­ins; ekki að­eins hafði hann for­dæmt eig­in fé­laga fyr­ir slæma hegð­un á Klaustri held­ur voru brottrekn­ir þing­menn úr Flokki fólks­ins auk þess að ganga yf­ir í þing­flokk Mið­flokks­ins í óþökk Birg­is.

Tjúgu­fána­mál­ið fór nú aft­ur til nefnd­ar og ósk­að var eft­ir um­sögn­um frá þeim sem oft­ast láta sig fán­ann varða. Ekki dugðu fyr­ir­heit um rík­is­styrk, til þess að skát­ar sendu nefnd­inni um­sögn um tjúgu­fán­ann, þrátt fyr­ir tíð­ar um­sagn­ir frá þeim um önn­ur fána­mál gegn­um ár­in.

Að­eins barst ein um­sögn um mál­ið í þess­ari þriðju at­rennu Birg­is; nú frá Hæsta­rétti Ís­lands. Æðsti dóm­stóll lands­ins lagði þó ekki dóm á mál­ið að öðru leiti en um kostn­að dóms­valds­ins af hug­mynd­inn­i. Í um­sögn Hæsta­rétt­ar seg­ir:

„Ekki er vakt í hús­næði rétt­ar­ins eft­ir kl. 16 á virk­um dög­um eða um helg­ar og á öðr­um frí­dög­um. Þyrfti því að kaupa þessa þjón­ustu alla daga árs­ins um kvöld og einnig að morg­un­lagi á frí­dög­um. Þótt ná­kvæm kostn­að­ar­grein­ing hafi ekki far­ið fram er ekki ólík­legt að ár­leg­ur kostn­að­ur gæti ver­ið á bil­inu 3­-5 millj­ón­ir króna.”

Átti Hæsti­rétt­ur síð­asta orð­ið um tjúgu­fán­ann á þessu þing­i, og logn­að­ist mál­ið út af í nefnd.

Nú setti Birg­ir mál­ið á ís. Ekki er ljóst hvort erf­ið­leik­ar í þing­flokki Mið­flokks­ins eða millj­ón­irn­ar sem það kost­ar að flagga í Hæsta­rétt­i, töfðu fram­gang tjúgu­fán­ans en nú frétt­ist ekk­ert af mál­inu í þrjú og hálft ár.

Fánastöngum fækkað úr fimm í tvær

Haust­ið 2023 hafði Birg­ir ver­ið þing­mað­ur Sjálf­stæð­is­flokks­ins í tæp tvö ár og nú var lagt í fjórðu at­rennu með mál­ið. Brá Birg­ir út af van­an­um og leit­aði með­flutn­ings­manna út fyr­ir sinn eig­in flokk. Eng­inn úr Mið­flokkn­um fékk að vera með í þetta sinn og í stað­inn fluttu mál­ið með Birg­i, þrír Sjálf­stæð­is­menn, Ás­mund­ur Frið­riks­son, Diljá Mist Ein­ars­dótt­ir og Óli Björn Kára­son; for­mað­ur Við­reisn­ar, Þor­gerð­ur Katrín Gunn­ars­dótt­ir og flokksbróðir hennar, Eyjólfur Ármansson, fram­sókn­ar­kon­an Ingi­björg Isaksen og Bjarkey Ol­sen Gunn­ars­dótt­ir úr Vinstri græn­um.

Í þess­ari fjórðu til­raun hafði mál­ið tek­ið tölu­verð­um breyt­ing­um. Ekki hef­ur Birg­ir fund­ið það fé sem Hæsti­rétt­ur þurfti til að geta flagg­að og ef til vill þurfti for­seti Ís­lands ann­að eins, því nú voru Hæsti­rétt­ur, Bessa­stað­ir og skrif­stofa for­set­ans við Sól­eyj­ar­götu horf­in úr mál­inu og bygg­ing­arn­ar sem flagga skyldi á, ekki leng­ur fimm held­ur tvær; stjórn­ar­ráð­ið og Al­þing­is­hús­ið.

Grein­ar­gerð­in með frum­varp­inu hélt líka áfram að stytt­ast. Ald­ar­af­mæli full­veld­is­ins auð­vit­að löngu lið­ið og ekki var leng­ur hægt að vísa til þriggja arma rík­is­valds­ins, eft­ir að Hæsti­rétt­ur helt­ist úr lest­inn­i.

Enn á ný komst mál­ið á dag­skrá og þrátt fyr­ir al­gera end­ur­nýj­un með­flutn­ings­manna, mætti Birg­ir aft­ur einn til um­ræð­unn­ar. Mál­ið fór sinn vana­gang til nefnd­ar og kall­að var eft­ir um­sögn­um. Að þessu sinni barst eng­in um­sögn um mál­ið og logn­að­ist það út af í nefnd­inn­i.

En þrátt fyr­ir dræm­ar und­ir­tekt­ir bæði inn­an og ut­an þings gafst Birg­ir ekki upp og lagði mál­ið fram í fimmta sinn haust­ið 2024. En lengra komst hann ekki því nokkrum vik­um síð­ar boð­aði Bjarni Bene­dikts­son til kosn­inga og Birg­ir átti ekki aft­ur­kvæmt á þing.

Formaður Sjálfstæðisflokksins tekur við keflinu

Tjúgu­fána­mál­ið hef­ur hins veg­ar öðl­ast nýtt líf á yf­ir­stand­andi kjör­tíma­bili og það hvorki meira né minna en í hönd­um sjálfs for­manns Sjálf­stæð­is­flokks­ins, sem ákvað að taka við kefl­inu af Birgi í bar­átt­unni fyr­ir fram­gangi tjúgu­fán­ans á þök­um stjórn­ar­ráðs­ins og Al­þing­is.

Hef­ur Guð­rún Haf­steins­dótt­ir lagt frum­varp­ið tví­veg­is fram í loka­út­gáfu Birg­is og bíð­ur það nú með­ferð­ar í í sjö­unda sinn. Ólíkt fánamáli Miðflokksins, sem komið er til meðferðar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, hefur Guðrún ekki enn mælt fyrir sínu máli á þingfundi. Fyrr verður því ekki vísað til nefndar.

Forsætisráðherra flaggar óumbeðin

Þær breyt­ing­ar hafa hins veg­ar orð­ið á hög­um tjúgu­fán­ans,frá því Guð­rún tók við mál­inu, að hon­um er nú flagg­að á þaki stjórn­ar­ráðs­ins á hverj­um deg­i. Um er að ræða breyt­ingu sem Kristrún Frosta­dótt­ir, for­sæt­is­ráð­herra inn­leiddi í mars í fyrra, viku eft­ir að Guð­rún var kjör­in for­mað­ur Sjálf­stæð­is­flokks­ins.

Nú er því svo komið, eftir að Birgir gafst upp á Hæstarétti og forsetanum, og eftir að forsætisráðherra tók upp á sitt einsdæmi að flagga alla daga í stjórnarráðinu að aðeins ein fánastöng er eftir af þeim fimm sem lagt var upp með í upphafi. Fánastöngin á Alþingishúsinu. Þar er tjúgufáninn alltaf dreginn að húni þegar þingfundur er og á fánadögum. Þar er því enn margt óaðgert.