Menntaskólum og ríkisháskólum yrði bannað að flagga hinseginfána ef frumvarp Miðflokksins um breytingar á fánalögum verður samþykkt. Fjallað er um fánamál í greinaröð Gímaldsins, en þrjú mál tengd þjóðfánanum bíða afgreiðslu þingsins.
Varla líður ár án þess að mál tengt íslenska fánanum sé lagt fram á Alþingi og þau eru nú komin vel á þriðja tug frá aldamótum. Í mörgum tilvikum er um sama eða svipað mál að ræða, sem lagt er fram ár eftir ár, því áhugafólk um fánann leggur ekki árar í bát þótt breytingar náist ekki í gegn í fyrstu atrennu.
Stundum eru mörg fánamál til meðferðar á þingi á sama tíma og sú er raunin núna. Ein tillaga til þingsályktunar og tvö frumvörp um breytingar á fánalögum bíða afgreiðslu þingsins.
Segja þessi mál okkur eitthvað um stjórnmálin í dag? Fánamál er greinaröð um þrjú fánamál sem bíða afgreiðslu á Alþingi og langvarandi fánaáhuga íslenskra alþingismanna. Við byrjum á frumvarpi Miðflokksins.
Í frumvarpi Karls Gauta Hjaltasonar og annarra þingmanna Miðflokksins er lagt til að á húsum opinberra bygginga verði bannað að flagga öðrum fánum en íslenska þjóðfánanum. Víkja megi frá þessu banni á þjóðhátíðardegi annarra ríkja og vegna opinberra heimsókna. Þá geti forsætisráðuneytið, við sérstakar aðstæður, veitt undanþágu frá banninu.
Frumvarp Karls Gauta er nýtt og er eina fánamálið á yfirstandandi þingi sem ekki hefur verið lagt fram áður. Greinargerðin sem fylgir frumvarpinu er stutt, aðeins örfáar línur, eins og tíðkast reyndar um flest fánaþingmál. Þar er ekki gerð grein fyrir nauðsyn þeirra breytinga sem lagðar eru til og í raun ekki rökstutt með neinum hætti af hverju umrædd tillaga er gerð. Fjallað er um fánann í samhengi við fullveldi landsins og samheldni þjóðarinnar og mikilvægi þess að um notkun hans við opinberar byggingar gildi skýrar reglur, í þeim tilgangi að hann verði meira notaður. Með því sé hvatt til samstöðu þjóðarinnar.
„Þetta hefur verið óljóst, menn hafa verið að flagga eins og þeim sýnist.“- Karl Gauti Hjaltason.
Í viðtali við RÚV sagði Karl Gauti að markmið frumvarpsins væri meðal annars að girða fyrir að það væri háð duttlungum forstöðumanna opinberra stofnanna hvaða fánum sé flaggað. Reglur í þessum efnum væru óskýrar. „Þetta hefur verið óljóst, menn hafa verið að flagga eins og þeim sýnist,“ sagði Karl Gauti við RÚV.
Í svari við fyrirspurn Gímaldsins segir Karl Gauti að frumvarpið taki aðeins til stofnanna ríkisins en ekki til bygginga í eigu sveitarfélaga. „Hér undir eru því allar stofnanir í eigu og undir stjórn ríkisins og forstöðumanna þess,“ segir Karl Gauti í svarinu og tekur dæmi um lögreglustöðvar, ráðuneyti, stjórnarráðið og menntastofnanir ríkisins.
Mörg dæmi eru um að flaggað sé við menntastofnanir ríkisins. Við aðalbyggingu Háskóla Íslands hefur Hinsegin dögum verið fagnað síðustu ár með því að draga fána að húni.
Nokkrum vikum fyrir framlagningu frumvarpsins var Snorri Másson, þingmaður Miðflokksins, gestur í Kastljósi. Í þættinum lét Snorri þau orð falla um hinsegin hreyfinguna að innan hennar hefði grafið um sig hugmyndafræði sem krefðist þess að fólk tryði því að það væru til fleiri en tvö kyn. Snorri sagði skoðanakúgun ríkja í umræðum um þessi mál. „Ég get ekki lifað í samfélagi þar sem lygi er gerð að sannleika og sannleikur er gerður að lygi,“ sagði Snorri.
Daginn eftir þáttinn var hinseginfánum flaggað víða, meðal annars í Borgarholtsskóla og fleiri framhaldsskólum. „Við getum ekki setið undir þessu þegjandi og hljóðalaust, hvorki skólar né aðrir í samfélaginu,“ sagði Ársæll Guðmundsson, skólameistari Borgarholtsskóla, í samtali við Vísi.
Í áðurnefndu svari Karls Gauta eru lögreglustöðvar einnig teknar sem dæmi um opinberar stofnanir sem bannið taki til. Hinseginfána hefur verið flaggað við að minnsta kosti eina lögreglustöð, á Akureyri en þar hefur fánanum verið flaggað í tilefni Hinsegin daga. Síðastliðið sumar vakti fáninn reiði fólks sem barist hefur gegn hinseginfræðslu í skólum bæjarins og var þessu tiltæki lögreglunnar mótmælt í bloggfærslum og á samfélagsmiðlum.
Þá eru ráðuneyti meðal stofnanna sem nefndar eru í svari Karls Gauta. Ekki er algengt að þau flaggi öðrum fánum en hinum íslenska en í ráðherratíð Þórdísar Kolbrúnar R. Gylfadóttur var þjóðfána Úkraínu þó flaggað við utanríkisráðuneytið í nóvember 2024 þegar árásarstríð Rússlands í Úkraínu hafði staðið í 1000 daga.
Fáni Palestínu hefur verið áberandi undanfarin misseri og sitt sýnist hverjum. Örfáum vikum áður en frumvarp Miðflokksins var lagt fram voru fjölmenn mótmæli á Austurvelli undir kjörorðinu Þjóð gegn þjóðarmorði og báru margir mótmælenda palestínska fánann meðan á þeim stóð.
Í júlí síðastliðnum var samþykkt í borgarráði að sýna samstöðu með palestínsku þjóðinni með því að draga fána hennar að húni, við hlið hins úkraínska, sem blakt hefur við Ráðhús Reykjavíkur frá því innrásarstríð Rússlands hófst.
Karl Gauti segir frumvarp Miðflokksins ekki ná til sveitarfélaga, og frumvarpið hefði því ekki áhrif á fána sem flaggað er við Ráðhúsið. Allur gangur hefur verið á því hvaða reglur gilda um notkun fána hjá sveitarfélögum og hvort sveitarfélög hafa sett sér slíkar reglur yfir höfuð. Í september síðastliðnum voru reglur um notkun fána endurskoðaðar hjá Reykjavíkurborg meðal annars með það að markmiði að auðveldara sé fyrir kjörna fulltrúa að sýna þjóðum og íbúum samstöðu þegar við á.
Fyrir tveimur árum voru settar reglur um fánamál í Múlaþingi. Aðdragandinn er sá að haustið 2023 var palestínski fáninn dreginn að húni við félagsheimilið Herðubreið á Seyðisfirði.
„Ég held við séum öll sammála um að það sem er að gerast, að heilli þjóð sé útrýmt fyrir framan nefið á okkur, sé hræðilegt,“ sagði Sesselja Hlín Jónasardóttir, staðarhaldari í Herðubreið, í viðtali við Austurfrétt í desember sama ár, um ástæður þess að fáninn var dreginn að húni. Sagðist Sesselja finna fyrir samhug vegna fánans.
Rúmum mánuði síðar var Sesselju þó gert að taka fánann niður, hann færi í bága við nýbirtar leiðbeiningar Múlaþings um notkun fána. Reglurnar voru settar í lok janúar 2024 eftir tillögu frá Þresti Jónssyni bæjarfulltrúa Miðflokksins.
Í samtali við RÚV sagðist Sesselja ekki skilja reglurnar og benti á að úkraínski fánanum hafi verið flaggað við Ráðhúsið í Reykjavík í tvö ár. „Hvað næst, má ekki flagga til dæmis pride-fánanum?“ spurði Sesselja.
Í greinargerð með frumvarpi Miðflokksins er vikið að breytingum sem gerðar voru á fánalögum í Danmörku árið 2024. Dönsku lögin eru þó ólík hugmyndum Miðflokksins og fjalla ekki sérstaklega um notkun fána á opinberum byggingum heldur ganga þau mun lengra og gera óheimilt og refsivert fyrir borgara, fyrirtæki og stofnanir að flagga þjóðfánum og svæðisfánum annarra landa. Í tilkynningu frá dómsmálaráðuneyti Danmerkur segir að „fjölmargar undantekningar“ séu á banninu. Það tekur hvorki til þjóðfána Norðurlandanna né Þýskalands og ekki er bannað að flagga fánum alþjóðlegra eða svæðisbundinna samtaka. Þá er tekið fram að eftir sem áður verði fólki heimilt að flagga regnbogafánanum.
Dönsku fánalögin eru alls ekki ný af nálinni og eiga sér áhugaverða sögu. Í Danmörku hefur verið bannað að flagga öðrum þjóðfánum en hinum danska í 100 ár. Fyrir nokkrum árum komust hjón búsett á Jótlandi í kast við lögin vegna bandarísks fána sem þau flögguðu við heimili sitt. Málið fór alla leið fyrir Hæstarétt sem komst að þeirri niðurstöðu að ekki væri fullnægjandi lagastoð fyrir því að banna fólki að draga bandaríska fánann að húni. Í kjölfar dómsins ákvað ríkisstjórn Danmerkur að skjóta styrkari lagastoð undir bannið frekar en að aflétta því.
Fjallað var um dönsku lögin í íslenskum fjölmiðlum og í kjölfarið spratt upp nokkur umræða á bloggsíðum og samfélagsmiðlum um nauðsyn sambærilegra laga á Íslandi.
Deilt hefur verið um fána í fleiri Evrópuríkjum á undanförnum misserum en slík umræða sprettur gjarnan upp í tengslum við Hinsegin daga. Síðasta sumar tilkynnti Julia Kloeckner, þingmaður Kristilegra demókrata og forseti þýska þingsins, að hinsegin fánar yrðu ekki dregnir að húni við þýska þingið í tilefni hinsegin daga í Berlín líkt og tíðkast hafði í stjórnartíð þýska jafnaðarmannaflokksins. Tilkynningin olli miklu fjaðrafoki en Friedrich Merz, kanslari Þýskalands, kom flokkssystur sinni til varnar og studdi ákvörðunina opinberlega. „Það eru aðeins tveir fánar sem skulu vera sýnilegir við þingið okkar en það er þýski fáninn og fáni Evrópusambandsins,“ sagði kanslarinn í viðtali við þýsku sjónvarpsstöðina ARD.
Frumvarp Karls Gauta er nú til meðferðar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þingsins. Þrjár umsagnir bárust nefndinni um frumvarpið. Tvær þeirra fjalla reyndar alfarið um önnur og ótengd baráttumál fánaáhugafólks. Í annarri þeirra notar Fánasmiðjan tækifærið og reifar ýmis vandamál um notkun fánans. Óljóst sé hvort fána sem festir eru á svalahandrið og í blómabeð, þurfi að taka niður á nóttunni og að stærðir á fánum fyrir skip og skútur séu á reiki.
Bændasamtökin hafa heldur enga skoðun á fánabanni Miðflokksins en senda þó inn umsögn um notkun fánans við markaðssetningu. Bændum finnst mikilvægt að þjóðfáni Íslendinga sé einungis notaður til að kynna og markaðssetja vörur sem eru raunverulega íslenskar en verði ekki notaður til að afvegaleiða neytendur. Þetta er vel þekkt sjónarmið í fánaumræðunni, en tengist frumvarpi Miðflokksins í rauninni ekki.
„Við leggjumst alfarið gegn þessu“ – Bandalag Íslenskra skáta
Eina umsögnin sem fjallar um efni frumvarpsins er frá Bandalagi íslenskra skáta en þeir eru andsnúnir efni þess. Gagnrýnt er að hendur forráðafólks stofnana ríkisins verði bundnar með þeim hætti sem frumvarpið leggur til og geti ekki lengur sýnt málefnum stuðning „sé til þess tilefni og vilji á hverjum tíma.“ Lög um íslenska fánann eigi að stuðla að virðingu fyrir fánanum og hafa skýrar reglur um meðferð hans og notkun.
„Aftur á móti teljum við að þau eigi ekki samhliða að banna notkun annarra fána eða takmarka notkun fánastanga við opinberar byggingar einungis við þjóðfánann. Við leggjumst því alfarið gegn þessu,“ segir í umsögn skáta.
Ekki er unnt að fullyrða hvort frumvarpi Karls Gauta er ætlað að auka notkun íslenska fánans og efla með því einingu meðal þjóðarinnar eða girða fyrir að hinsegin fáninn fái að blakta við fangastangir framhaldsskóla.
Ein skýring til er sú að frumvarpið sé í rauninni svar Miðflokksins við frumvarpi formanns Sjálfstæðisflokksins um tjúgufánann. Það mál á sér langa sögu með rætur í Miðflokknum og kann að verða enn ein birtingarmynd kapphlaupsins á hægri væng stjórnmálanna. Um tjúgufánamálið verður fjallað í næsta hluta umfjöllunar Gímaldsins um fánamálin á þingi.
Þessu tengt:
We often send out our newsletter with news and great offers. We will never disclose your data to third parties and you can unsubscribe from the newsletter at any time.
Unfortunately, we’re unable to offer free samples. As a retailer, we buy all magazines from their publishers at the regular trade price. However, you could contact the magazine’s publisher directly to ask if they can send you a free copy.
You can create a new account at the end of the order process or on the following page. You can view all of your orders and subscriptions in your customer account. You can also change your addresses and your password.
No, you don’t have to create an account. But there are a few advantages if you create an account.
You never have to enter your billing and shipping address again
Find all of your orders, subscriptions and addresses in your account
Download invoices of your orders
No, we don’t have a physical store location at the moment. We accept only orders through our online shop and we’re shipping all orders with the Swiss Post Service. Please visit our shipping section for more details.
From time to time you will find us at design fairs and popup markets in Switzerland. Subscribe to our newsletter and you’ll receive the latest news.