Þing­menn hafa ít­rek­að gert at­lögu að því að rýmka regl­ur um þann tíma sem flagga má ís­lenska fán­an­um.

Til­laga um þetta efni er nú til með­ferð­ar á Al­þingi og fjall­að er um hana og fyr­ir­renn­ara henn­ar frá fyrri þing­um, í þriðja og síð­asta hluta greinar­að­ar Gímalds­ins um fána­mál­in sem eru til með­ferð­ar á Al­þing­i.

Fána­lög fjalla um ís­lenska fán­ann en um fána­daga og fána­tíma er fjall­að í sér­stök­um for­seta­úr­skurð­i. Þar er kveð­ið á um að ekki megi flagga ís­lenska fán­an­um fyrr en klukk­an sjö að morgni og að jafn­aði skuli hann eigi uppi vera leng­ur en til sól­ar­lags og aldrei leng­ur en til mið­nætt­is.

Margoft hef­ur ver­ið reynt að rýmka þess­ar regl­ur með laga­breyt­ing­um, oft­ast af þing­mönn­um Fram­sókn­ar­flokks­ins. Siv Frið­leifs­dótt­ir flutti tvisvar frum­vörp í þeim til­gangi og Silja Dögg Gunn­ars­dótt­ir fimm sinn­um.

Nú hef­ur Ása Berg­lind Hjálm­ars­dótt­ir, þing­kona Sam­fylk­ing­ar­inn­ar, tek­ið þetta klass­íska bar­áttu­mál upp á sína arma. Hún legg­ur þó ekki til breyt­ing­ar á lög­um eins og fram­sókn­ar­kon­urn­ar, held­ur legg­ur hún til að þing­ið feli for­sæt­is­ráð­herra að breyta regl­um þannig að heim­il­að verði að draga þjóð­fán­ann oft­ar á stöng og við fleiri að­stæð­ur, ekki síst um bjart­ar sum­ar­næt­ur þeg­ar sól geng­ur ekki til við­ar. Mark­mið­ið sam­kvæmt til­lög­unni er það sama og hjá Fram­sókn­ar­flokkn­um áð­ur, að auka notk­un fán­ans, en leitt er lík­um að því að stíf­ar regl­ur hafi fælt borg­ana frá því að flagga yf­ir höf­uð.

Regl­urn­ar óskýr­ar og tím­inn of naum­ur

Af lestri ótal frum­varpa og til­lagna sem kom­ið hafa fram um fána­tím­ann á und­an­förn­um árum, eru það eink­um tvö vanda­mál sem standa auk­inni notk­un fán­ans fyr­ir þrif­um.

Ann­ars veg­ar óskýr­ar regl­ur. Fjall­að er um fán­ann í lög­um, for­seta­úr­skurði og í reglu­gerð. Af lestri um­sagna sem borist hafa þing­inu á síð­ustu ár­um má sjá að alls­kon­ar óvissu og rugl­ings gæt­ir um hvað má og hvað má ekki. Gilda til dæm­is sömu regl­ur um fána sem dreg­inn er á stöng sem föst er í jörð og stöng sem fest er á svala­hand­rið? Hvað með minni veif­ur fram­an á hús­um, mega þær hanga all­an sól­ar­hring­inn? Má fán­inn snerta jörð og þarf að brenna hann ef það hend­ir.

Hins veg­ar veld­ur fána­tím­inn sjálf­ur vand­ræð­u­m. Eins og stað­an er í dag eru regl­urn­ar um fána­tíma iðu­lega brotn­ar við at­hafn­ir eins og brúð­kaup og út­far­ir. Við út­far­ir er fáni dreg­inn í hálfa stöng með­an á at­höfn stend­ur og svo flagg­að að húni þeg­ar henni er lok­ið. Hefj­ist út­för eft­ir há­degi er sól­in þeg­ar sest að henni lok­inn­i, stór­an part árs­ins, og fán­inn ætti að vera kom­inn nið­ur af stöng­inni þeg­ar tími er til að draga hann að hún­i.

Það er sterk hefð fyr­ir því að flagg­að sé við út­far­ir og horft er fram hjá regl­um um fána­tíma í því til­vik­i. Því er ekki svo far­ið um aðr­ar at­hafn­ir og skemmt­an­ir. Á dimmasta tím­an­um á fólk því val um að brjóta regl­urn­ar eða sleppa því að flagga.

Því kem­ur á óvart að til­laga Ásu taki ein­göngu til sum­ar­tím­ans þeg­ar sól­ar­lags­á­kvæð­ið skap­ar ekki sömu vanda­mál og það ger­ir á vet­urna þeg­ar sól­in sest á miðj­um deg­i.

Fán­inn verði flóð­lýst­ur í skamm­deg­inu

Silja Dögg Gunn­ars­dótt­ir, þing­kona Fram­sókn­ar­flokks­ins, flutti fimm sinn­um frum­varp um fána­tíma á stjórn­mála­ferli sín­um. Í síð­ustu at­rennu henn­ar ár­ið 2017 var lagt til að ákvæði for­seta­úr­skurð­ar um fána­tíma fær­ist inn í lög­in sjálf. Þar komi fram sú meg­in­regla sem gild­ir í dag, að fán­inn megi blakta við hún frá sjö á morgn­ana til sól­ar­lags og aldrei leng­ur en til mið­nætt­is. Silja lagði til tvær und­an­tekn­ing­ar á regl­unn­i. Ann­ars veg­ar þá að sé flagg­að við úti­sam­komu, op­in­bera at­höfn, jarð­ar­för eða minn­ing­ar­at­höfn megi fáni vera uppi leng­ur en til sól­ar­lags eða svo lengi sem at­höfn var­ir, en þó aldrei leng­ur en til mið­nætt­is. Hins veg­ar að fáni megi vera uppi all­an sól­ar­hring­inn frá 15. maí til 15. ágúst ár hvert eða á öðr­um tím­um ef fán­inn er flóð­lýst­ur.

Helsta breyt­ing­in sem þarna er lögð til er sú að fán­inn megi vera uppi all­an sól­ar­hring­inn allt ár­ið um kring en sé hann lát­inn hanga leng­ur en til sól­set­urs í skamm­deg­inu þurfi að flóð­lýsa hann.

Frum­varp Silju geng­ur lengra en til­laga Ásu Berg­lind­ar því það tek­ur einnig til fána­tíma á vet­urna. Ekki er þó úti­lok­að að gerð verði breyt­ing á til­lögu Ásu Berg­lind­ar í með­för­um stjórn­skip­un­ar­- og eft­ir­lits­nefnd­ar eða í út­færslu for­sæt­is­ráð­herra sjálfs, enda er hún ekki bund­in af álykt­un þings­ins um hve langt skuli ganga í breyt­ing­um á regl­un­um.

Í grein­ar­gerð með frum­varpi Silju frá 2017 er vik­ið að regl­um um fána­tíma í öðr­um lönd­um. Í Nor­egi gild­ir fast­ur fána­tími frá morgni til kvölds sem fær­ist til um eina klukku­stund eft­ir árs­tíð­u­m. Í Dan­mörku þarf að taka fána nið­ur við sól­set­ur en þar má hann hanga leng­ur ef hann er upp­lýst­ur. Í Sví­þjóð gild­ir fast­ur fána­tími frá morgni til kvölds en líkt og í Dan­mörku má fáni hanga leng­ur sé hann upp­lýst­ur.

Silja vík­ur einnig að fána­regl­um í Banda­ríkj­un­um og Bret­land­i. Þar sé mið­að við sól­ar­gang­inn. Flagga megi frá sól­ar­upp­rás til sól­ar­lags en fána megi þó hafa leng­ur uppi sé hann upp­lýst­ur.

Rök bæði með og á móti rýmri regl­um

Til­laga Ásu Berg­lind­ar um að for­sæt­is­ráð­herra verði falið að end­ur­skoða regl­ur um fána­tíma, er kom­in til með­ferð­ar í stjórn­skip­un­ar­- og eft­ir­lits­nefnd. Tvær um­sagn­ir hafa borist um til­lög­una, báð­ar já­kvæð­ar. Ís­lands­stofa seg­ir löngu tíma­bært að end­ur­skoða regl­urn­ar. Auk­in notk­un fán­ans styrki ímynd Ís­lands og styðji það starf sem unn­ið sé við mark­aðs­setn­ingu á ís­lensk­um vör­um og þjón­ust­u.

Hörð­ur Lár­us­son, áhuga­mað­ur um fán­ann, er með at­hygl­is­verð sjón­ar­mið um fán­ann í sinni um­sögn. Hann nefn­ir tvær ólík­ar leið­ir til að auka notk­un fán­ans. Önn­ur sé að skylda rík­is­stofn­an­ir til að flagga meira með regl­um þar að lút­and­i. Við það verði fán­inn sýni­legri. Al­menn­ing­ur teng­ist fán­an­um þó ekki endi­lega bet­ur gegn­um aukna notk­un hans hjá hinu op­in­ber­a. Til að auka al­menna notk­un þurfi að fjölga tæki­fær­un­um og bæta að­gengi að upp­lýs­ing­um um notk­un fán­ans. Kall­ar Hörð­ur eft­ir því að end­ur­skoð­un regln­anna hafi það mark­mið fyrst og fremst að ein­falda fána­regl­urn­ar og veita gott að­gengi að þeim. Regl­urn­ar eigi að hvetja til notk­un­ar á fán­an­um ut­an fastra fána­daga.

Í eldri þing­mál­u­m, til dæm­is mál­um Silju Dagg­ar, eru flest­ir um­sagn­ar­að­il­ar á sama máli. Rýmka þurfi regl­urn­ar til að auka notk­un fán­ans. Þetta er þó alls ekki al­gilt. Krist­björn Eg­ils­son er al­far­ið á móti rýmkuð­um fána­tíma.

„Þeg­ar fáni er dreg­inn að húni að morgni og felld­ur að kveldi á sér stað ákveð­in at­höfn sem grein­ir þjóð­fán­ann frá öðr­um fán­um,“ seg­ir Krist­björn í um­sögn fyr­ir nokkrum ár­um. Hann ótt­ast að fái þjóð­fán­inn að vera við hún all­an sól­ar­hring­inn fái hann smám sam­an á sig blæ ann­arra flagga. Minni virð­ing verði bor­in fyr­ir hon­um og hætt við að eft­ir­lit minnki varð­andi upp­lit­un og slit.

Með um­sögn­um Krist­björns fylgja mynd­ir af þjóð­fán­um er­lend­is frá sem hanga jafn­vel gauðrifn­ir og skítug­ir við hún. „Mér finnst þetta alltaf öm­ur­leg sjón og fæ á til­finn­ing­una að þjóð­fán­inn sé með­höndl­að­ur eins og aug­lýs­inga­fáni og í versta falli gólf­tu­ska,“ seg­ir Krist­björn sem gef­ur ekki mik­ið fyr­ir frjáls­lynd­ari regl­ur um notk­un fán­ans.

Í fyr­ir­liggj­andi til­lögu Ásu Berg­lind­ar er reynd­ar vik­ið að þessu og því velt upp að „á­stæða sé til að skerpa á ákvæð­um um um­gengni við þjóð­fán­ann og við­hald hans, svo sem því að hann skuli ávallt vera heill, hreinn og smekk­leg­ur, í sam­ræmi við virð­ingu þá sem hon­um ber.

Hvað­an kem­ur fána­á­hugi þing­manna?

Auk til­lögu Ásu Berg­lind­ar eru tvö frum­vörp um breyt­ing­ar á fána­lög­um til með­ferð­ar í þing­in­u. For­mað­ur Sjálf­stæð­is­flokks­ins hef­ur tek­ið við máli Birg­is Þór­ar­ins­son­ar um að tjúgu­fán­an­um verði flagg­að á stjórn­ar­ráð­inu og Al­þing­is­hús­inu alla daga árs­ins og Mið­flokk­ur­inn hef­ur lagt fram nýtt frum­varp um bann við því að öðr­um fán­um en ís­lenska þjóð­fán­an­um sé flagg­að á hús­um op­in­berra stofn­ana. Þrjú mál um fán­ann á sama lög­gjaf­ar­þingi er vís­bend­ing um tölu­verð­an áhuga með­al þing­manna. Sá áhugi end­ur­spegl­ast þó ekki í um­ræð­um í þingsal, því flutn­ings­menn fána­mála mæta oft­ast al­ein­ir til um­ræð­unn­ar.

Um­sagn­ir frá borg­ur­um, fyr­ir­tækj­um og fé­laga­sam­tök­um eru líka oft­ast fá­ar. Skát­arn­ir, Ís­lands­stofa og Íþrótta­- og ólymp­íu­sam­band Ís­lands eru með­al dygg­ustu um­sagn­ar­að­ila. Af um­sögn­um er einnig ljóst að lít­ill en öfl­ug­ur hóp­ur ein­stak­linga hef­ur mik­inn áhuga á fán­an­um. Um­sagn­ir þeirra sýna að áhuga­menn um fán­ann koma gjarn­an að máli við al­þing­is­menn með áhyggj­ur sín­ar og áhersl­ur um fán­ann.

Ætla má að ým­ist séu þeir þing­menn sem leggja fram fána­mál, sér­stak­lega fána­holl­ir og þjóð­rækn­ir, eða að þeir séu, með þing­mál­um sín­um, að reyna að leysa vanda­mál sem borg­ar­arn­ir hafa leit­að til þeirra með.

Þessu tengt:

6. febrúar 2026

Baráttusaga frumvarps sem missti allt nema eina fánastöng

Fram­sókn­ar­flokk­ur­inn og Sjálf­stæð­is­flokk­ur­inn eiga flest þeirra þing­mála sem lögð hafa ver­ið fram um fán­ann frá alda­mót­u­m, auk Mið­flokks­ins sem er vax­andi í þess­um efn­um. Jó­hanna Sig­urð­ar­dótt­ir, þá for­mað­ur Sam­fylk­ing­ar­inn­ar, lagði þó tví­veg­is fram frum­varp, um notk­un fán­ans til mark­aðs­setn­ing­ar, í for­sæt­is­ráð­herra­tíð sinn­i. Mál Jó­hönnu náðu ekki fram að ganga en Sig­mund­ur Dav­íð Gunn­laugs­son lagði aft­ur fram slíkt frum­varp þeg­ar hann var for­sæt­is­ráð­herra og varð það að lög­um ár­ið 2016.

Þingmenn meirihlutans líklegri

Ása Berg­lind er fyrsti óbreytti þing­mað­ur Sam­fylk­ing­ar­inn­ar til að leggja fram þing­mál um fán­ann, á þessari öld. Hún er þing­mað­ur stjórn­ar­meiri­hlut­ans en laus­leg skoð­un sýn­ir að oft­ast hef­ur áhugi fyr­ir fán­an­um og breyt­ing­um á regl­um um hann ver­ið meiri með­al þing­manna sem til­heyra þeim flokk­um sem mynda meiri­hluta á Al­þing­i.

Auk Ásu Berg­lind­ar má nefna að í stjórn­ar­tíð Dav­íðs Odds­son­ar, flutti Guð­mund­ur Hall­varðs­son, þing­mað­ur Sjálf­stæð­is­flokks­ins, ít­rek­að til­lögu um að ís­lenska fán­an­um skyldi flagg­að í þing­sal. Þessu var eins far­ið í til­viki fram­sókn­ar­kon­unn­ar Silju Dagg­ar en hún hóf sína bar­áttu fyr­ir breytt­um fána­tíma þeg­ar Fram­sókn­ar­flokk­ur­inn var í rík­is­stjórn und­ir for­sæti Sig­mund­ar Dav­íðs Gunn­laugs­son­ar. Silja Dögg hélt hins veg­ar áfram með þau mál eft­ir að rík­is­stjórn Sjálf­stæð­is­flokks, Við­reisn­ar og Bjartr­ar fram­tíð­ar tók við völd­um, en þá var Fram­sókn í stjórn­ar­and­stöð­u.

Því er ekki endi­lega hægt að slá því föstu að þing­menn Fram­sókn­ar­flokks­ins og Sjálf­stæð­is­flokks­ins séu hall­ari und­ir fán­ann en aðr­ir þing­menn, enda þess­ir tveir flokk­ar oft­ar öðr­um í rík­is­stjórn og þing­menn þeirra því oft­ar bundn­ir af áhersl­um sitj­andi rík­is­stjórn­ar.

Þing­menn stjórn­ar­flokka eru, eðli máls­ins sam­kvæmt, ekki eins frjáls­ir af því að leggja fram þing­mál um hvað eina sem þeir vilja bæta í sam­fé­lag­in­u. Fæst­ir þeirra myndu til dæm­is leggja fram frum­varp sem fer þvert gegn stjórn­ar­sátt­mála rík­is­stjórn­ar. Því kann að vera að þing­menn í þess­ari stöðu finni sér fátt ann­að að gera upp á sitt ein­dæmi en að flagga ís­lenska fán­an­um. Mál eins og til­laga Ásu Berg­lind­ar er til­tölu­lega ör­uggt og óum­deilt og til­val­ið til að ná þverpóli­tískri sam­stöð­u.

Þessu tengt:

4. febrúar 2026

Enga fána takk! Hvorki svona né hinseg­in

Þing­menn í stjórn­ar­and­stöðu hafa hins veg­ar oft­ast öðr­um hnöpp­um að hneppa, en að velta fyr­ir sér þjóð­fán­an­um. Þeir eru að veita rík­is­stjórn­inni að­hald og beita tækj­um sem þeir hafa í þing­inu til að varpa ljósi á hvað megi bet­ur fara. Þing­menn í stjórn­ar­and­stöðu hafa meira frelsi en þing­menn meiri­hlut­ans, enda óbundn­ir af stjórn­ar­sátt­mála og þeirri ábyrgð sem fylg­ir því að vera í meiri­hluta. Þeir geta þannig not­að frum­vörp og til­lög­ur til að varpa ljósi á hvern­ig þeim þyki að rétt­ast að leysa vanda­mál sem eru í deigl­unni og eru í því efni síð­ur bundn­ir af fjár­lög­um og af öðr­um stefnu­mál­um rík­is­stjórn­ar­inn­ar en þing­menn meiri­hlut­ans. Frum­vörp stjórn­ar­and­stöðu­þing­manna eru í raun ekki ætl­uð til laga­setn­ing­ar held­ur til að kynna póli­tíska af­stöð­u. Fán­inn er því sjaldn­ar fram­ar­lega í for­gangi með­al þing­manna í stjórn­ar­and­stöð­u.

Þetta er þó ekki al­gilt eins og frum­vörp Guð­rún­ar Haf­steins­dótt­ur, for­manns Sjálf­stæð­is­flokks­ins, og Karls Gauta Hjalta­son­ar, þing­manns Mið­flokks­ins eru dæmi um. Um þau fjall­aði Gímald­ið í fyrstu tveim­ur hlut­um greinar­að­ar um fána­mál.

Ann­að og eldra dæmi er að Siv Frið­leifs­dótt­ir fékk mik­inn áhuga á fán­um í for­sæt­is­ráð­herra­tíð Jó­hönnu Sig­urð­ar­dótt­ur en Fram­sókn var þá í stjórn­ar­and­stöð­u. Siv lagði fram frum­varp notk­un fán­ans til mark­aðs­setn­ing­ar, svip­að því sem Jó­hanna hafði sjálf lagt fram fyrr á sama kjör­tíma­bil­i, og til­lögu til þings­á­lykt­un­ar um kynn­ing­ar­á­tak á þjóð­fán­an­um.