Þótt próf­kjör­in séu lýð­ræð­is­leg og gegn­sæ eru þau ekki galla­laus. Upp­still­ing get­ur opn­að dyr fyr­ir hæfu fólki sem ann­ars hefði aldrei far­ið í stjórn­mál. En hegða fram­bjóð­end­ur sér með ólík­um hætti eft­ir því hvað­an um­boð þeirra kem­ur?

Að mörgu er að hyggja fyr­ir þau sem eiga sér þann draum að kom­ast á þing eða í sveit­ar­stjórn. Í stór­um flokk­um kunna ýms­ar hindr­an­ir að vera í vegi og marg­ir slag­ir sem þarf að taka löngu áð­ur en hin eig­in­lega kosn­inga­bar­átta hefst.

„Það er oft tal­að um þessi tvö stig sem kjörn­ir full­trú­ar þurfi að kom­ast í gegn­um. Það er í fyrsta lagi að kom­ast á list­ann og þá skipt­ir máli hver vel­ur, og svo í öðru lagi að ná kjöri,“ seg­ir Eva H. Önnu­dótt­ir pró­fess­or í stjórn­mála­fræð­i.

„Það er í fyrsta lagi að kom­ast á list­ann og þá skipt­ir máli hver vel­ur“

Bar­átt­an um sæti á lista kann þannig að hefj­ast í tengsl­um við þá að­ferð sem flokk­ur­inn ákveð­ur að fara við val á lista enda get­ur að­ferð­in haft mik­il áhrif á hvort fram­bjóð­andi fær það sæti sem hann ósk­ar sér. Við­kom­andi kann til dæm­is að vera vin­sæll með­al al­mennra flokks­manna en óvin­sæll í for­ystu flokks­ins. Hon­um kann einnig að vera ógn­að af fram­bjóð­anda sem er vel kynnt­ur og vin­sæll í gras­rót­inni og gæti af þess­um sök­um haft ríka ástæðu til að berj­ast fyr­ir því að próf­kjör verði of­an á. Verði sú leið of­an á, þurfa þeir sem etja við hann kappi að bretta upp ermar, til að mynda með smöl­un.

Oft mik­il átök um val á að­ferð

Í Sam­fylk­ing­unni verð­ur kos­ið um próf­kjör­s­til­lögu full­trúa­ráðs­ins í Reykja­vík í næstu viku. Boð­að hef­ur ver­ið til fund­ar í Verði, full­trúa­ráði Sjálf­stæð­is­flokks­ins í Reykja­vík í kvöld þar sem kjósa á um til­lögu stjórn­ar um leið­toga­kjör og röð­un.

Þau sem hyggja á fram­boð geta átt mik­ið und­ir þess­um ákvörð­un­um og því ekki fjarri lagi að halda því fram að kosn­inga­bar­átt­an hefj­ist hér. Mörg dæmi eru um stríð­andi fylk­ing­ar hafi fjöl­mennt á fundi sem þessa í því skyni ým­ist að veita fyr­ir­liggj­andi til­lögu braut­ar­gengi eða til að koma í veg fyr­ir hana.

Og jafn­vel má segja að bar­átt­an hefj­ist fyrr í ein­hverj­um til­vik­um, því þau sem gera til­lögu um að­ferð­irn­ar eru líka kjör­in. Hefst bar­átt­an ef til vill þeg­ar kos­ið er í full­trúa­ráð Sam­fylk­ing­ar­inn­ar og í stjórn Varð­ar?

Hver á val­ið; fé­lag­­arn­­ir eða for­ystan?

Að­ferð­ir við val á lista eru marg­ar. Þær ein­kenn­ast fyrst og fremst af því hver vel­ur en raða má að­ferð­un­um á skala frá mjög op­inni að­ferð þar sem al­menn­ir flokks­fé­lag­ar velja, til mjög mið­stýrðr­ar að­ferð­ar þar sem fá­menn­ur hóp­ur í innsta kjarna flokks­ins kem­ur að val­in­u.

Flokks­fé­lag­ar ráða: Í próf­kjöri eru það al­menn­ir flokks­menn sem kjósa á lista oft­ast með því að raða fram­bjóð­end­um í for­gangs­röð. Próf­kjör­in geta ver­ið mis op­in en al­geng­ast er að kosn­inga­rétt eigi fé­lags­menn sem hafa ver­ið skráð­ir í flokk­inn á til­teknu svæði í ein­hvern til­tek­inn tíma áð­ur en próf­kjör fer fram. Hve lang­ur sá tími er get­ur skipt miklu máli fyr­ir kosn­inga­bar­áttu fram­bjóð­enda. Sá sem get­ur smal­að vel, vill hafa þenn­an tíma lang­an en sá sem ótt­ast smöl­un og vill að ‚gömlu og góðu fé­lag­arn­ir‘ ráð­i, vill ekki gefa lang­an tíma til ný­skrán­inga í flokk­inn.

For­val er líka eins­kon­ar próf­kjör. Vinstri græn hafa oft not­að þá að­ferð og þá velja skráð­ir flokks­fé­lag­ar í allra efstu sæt­in og svo er stillt upp í önn­ur sæti list­ans.

Gras­rót­in ræð­ur: Ekki er óal­gengt að skil­greind gras­rót flokka komi að vali á lista til dæm­is þannig að fjöl­menn full­trúa­ráð eða kjör­dæm­is­þing flokka velji lista með kosn­ingu eða stað­festi val upp­still­inga­nefnd­ar.

Dæmi um þetta er sú til­laga sem ligg­ur fyr­ir hjá Sjálf­stæð­is­flokkn­um í Reykja­vík sem ger­ir ráð fyr­ir að al­menn­ir fé­lags­menn kjósi odd­vita flokks­ins en full­trúa­ráð flokks­ins í Reykja­vík sem tel­ur um 1000 manns kjósi í næstu sæti þar á eft­ir á þar til gerð­um röð­un­ar­fund­i.

Upp­still­ing: Þeg­ar stillt er á all­an list­ann er það oft­ast sett í hend­ur upp­still­inga­nefnd­ar sem kos­in hef­ur ver­ið í þar til gerðu ferli inn­an flokks­ins. Hér er ekk­ert lýð­ræði held­ur er hug­mynd­in sú að flokk­ur­inn stilli upp lista sem þyki sig­ur­strang­leg­ur, jafn­vel með því að sækja þekkta ein­stak­linga úr þjóð­líf­inu sem að trekkja að.

Upp­still­ing fel­ur því al­mennt í sér meiri mið­stýr­ingu en í henni fel­ast einnig tæki­færi sem ekki bjóð­ast í próf­kjöri. Til dæm­is að fá á list­ann fólk sem myndi ekki gefa kost á sér ann­ar­s. Ýms­ar ólík­ar leið­ir hafa ver­ið farn­ar um upp­still­ing­u. Oft aug­lýsa upp­still­inga­nefnd­ir eft­ir til­nefn­ing­um og þá hafa ver­ið farn­ar frum­leg­ar leið­ir á borð við skoð­ana­könn­un eins og Sam­fylk­ing­in efndi til fyr­ir al­þing­is­kosn­ing­arn­ar 2021.

All­ar leið­ir hafi kosti og galla

„Það er oft sagt að það sé lýð­ræð­is­leg­ast og best fyr­ir flokk­inn að hafa próf­kjör. En það er ekki alltaf þannig. Það eru kost­ir og gall­ar við þess­ar leið­ir,“ seg­ir Eva.

„Próf­kjör­in eru gegn­sæ og hafa yf­ir­bragð þess að vera var­in gegn klíku­skap og klækja­brögð­um en svo sé auð­vit­að ekki alltaf. Ým­is­legt get­ur gerst bak við tjöld­in og kosn­ing­ar geta ver­ið taktískar, það er ver­ið að ýta ein­um upp til að koma í veg fyr­ir kjör ein­hvers ann­ar­s.“

Þótt segja megi að próf­kjör­in séu lýð­ræð­is­leg­asta leið­in þar sem all­ir skráð­ir fé­lag­ar geti tek­ið þátt, sé það ekki endi­lega ávís­un á besta list­ann. Í próf­kjör­um eigi þekkt and­lit mun betri mögu­leika og þá jafn­vel á kostn­að fólks sem hef­ur starf­að lengi í flokkn­um, hef­ur þjálfast þar til starfa og þekk­ir mál­efna­grunn­inn vel. Minna þekkt fólk, sem kunni að vera mjög vel hæft til starfa í stjórn­mál­um vegna þekk­ing­ar sinn­ar, velj­ist frek­ar á lista gegn­um upp­still­ingu eða gras­rót­ar­fé­lög flokk­ana.

„Próf­kjör­in eru gegn­sæ og hafa yf­ir­bragð þess að vera var­in gegn klíku­skap og klækja­brögð­um en svo sé auð­vit­að ekki alltaf.“

Eva seg­ir upp­still­ingu hafa ýmsa kost­i. „Ef það er for­yst­an eða nefnd inn­an flokks­ins sem vel­ur, þá eru meiri lík­ur á að val­ið sé fólk sem hef­ur starf­að í flokkn­um, veit hvað hann stend­ur fyr­ir og þekk­ir stefnu­mál­in, í stað fólks sem eru ekk­ert langt frá stefn­unni endi­lega en standa að­eins fjær,“ seg­ir Eva og bæt­ir við: „Eitt sem við sá­um til dæm­is, fyr­ir síð­ustu al­þing­is­kosn­ing­ar að eini flokk­ur­inn sem var neydd­ur til að fara í próf­kjör út af sín­um regl­um voru Pírat­ar. Hin­ir flokk­arn­ir gátu val­ið aðr­ar leið­ir og gerðu það. Þeir gátu brugð­ist svo miklu hrað­ar við en Pírat­ar. Þá gat for­yst­an svo­lít­ið val­ið sitt fólk á listana og þarna var það bein­lín­is kost­ur fyr­ir flokk­ana að geta brugð­ist hratt við,“ seg­ir Eva.

Þetta er þó ekki al­gilt. Val með upp­still­ingu get­ur haft þann kost að eft­ir­sótt fólk sem myndi aldrei gefa kost á sér í próf­kjöri, gæti þeg­ið sæti á lista. Upp­still­ing er þannig í raun eina leið flokk­anna til að „hausa­veiða“ (e. head­hunt) þekkt fólk sem gæfi ekki kost á sér í próf­kjör. Dæmi um þetta eru Alma Möll­er og Víð­ir Reyn­is­son, þing­menn Sam­fylk­ing­ar­inn­ar og Ein­ar Þor­steins­son odd­viti Fram­sókn­ar­flokks­ins í borg­inn­i. Þessi þrjú voru ólík­leg til að hella sér út í próf­kjörs­bar­áttu áð­ur en stjórn­mála­fer­ill þeirra hóf­st, en ekk­ert þeirra hafði tek­ið þátt í starfi flokk­ana áð­ur en leit­að var til þeirra. Ein­ar hafði meira að segja tek­ið þátt í ung­liða­starfi Sjálf­stæð­is­flokks­ins.

Sam­stillt­ur hóp­ur eða sund­ur­leit­ur

„Það er líka áhuga­vert að velta því upp að ef það er próf­kjör inn­an flokka eða hvern­ig sem odd­vit­inn er val­inn að þá sé reynt að velja í sam­ráði við odd­vit­ann að það sé val­ið í sæt­in sem á eft­ir koma þannig að það sé ver­ið að velja hóp sem get­ur ver­ið til­tölu­lega sam­stillt­ur,“ seg­ir Eva.

„Próf­kjör­in geta svo­lít­ið sett þetta í upp­nám, sér­stak­lega ef það eru kannski tveir til þrír að kepp­ast um efsta sæt­ið og svo rað­ast þeir bara í efstu þrjú sæt­in, þá nátt­úru­lega reyn­ir á sam­starf­ið og sam­starfsvilj­ann.“

Í þessu ljósi vek­ur til­lag­an sem ligg­ur fyr­ir hjá Sjálf­stæð­is­flokkn­um í Reykja­vík at­hygl­i. Þar er lagt til ann­ars veg­ar leið­toga­kjör og í kjöl­far­ið val hjá 1000 manna flokks­ráð­i.

Þetta þýð­ir að sig­ur­veg­ari leið­toga­kjörs get­ur eng­in áhrif haft á hvaða fólk velst með á lista flokks­ins. Hjá Við­reisn hins veg­ar hef­ur einnig ver­ið boð­að til leið­toga­kjörs en í kjöl­far þess tek­ur upp­still­ing­ar­nefnd til starfa sem rað­ar í önn­ur sæti flokks­ins.

Að­stæð­ur hverju sinni ráði að­ferð

Flokk­ar eru ólík­ir að stærð og gras­rót­ar­starf öfl­ugra í sum­um flokk­um en öðr­um. Þess vegna sjá­um við til dæm­is oft­ar upp­still­ingu í minni sveit­ar­fé­lög­um á lands­byggð­inn­i. Flokks­fé­lag­ar eru ein­fald­lega ekki nógu marg­ir til að kosn­ing í próf­kjöri sé fýsi­leg­t. Það sama á við um minni flokka á höf­uð­borg­ar­svæð­in­u. Upp­still­ing­ar­nefnd er að störf­um í Mið­flokkn­um í Reykja­vík svo dæmi sé tek­ið.

Þá mið­ast að­ferð flokk­ana oft við kjör­fylgi þeirri og hvað megi bú­ast við að flokk­ur­inn fái marga borg­ar­full­trú­a. Vinstri græn hafa til dæm­is oft haft for­val með­al flokks­fé­laga í efstu þrjú sæt­in og láta upp­still­ing­ar­nefnd eft­ir að velja í önn­ur sæt­i.

Þessu tengt:

6. nóvember 2025

Sanna á eng­an sama­stað og fleiri odd­vit­ar í óvissu um stöðu sína

Sam­fylk­ing­in stefnir á próf­kjör um efstu sjö sæt­in og til­lag­an sem fyr­ir ligg­ur hjá Sjálf­stæð­is­flokkn­um í Reykja­vík ger­ir ráð fyr­ir kosn­ingu um odd­vita og röð­un flokks­ráðs í efstu sjö sæt­in en stillt verði upp í neðri hluta list­ans. Í þess­um til­vik­um er gert ráð fyr­ir því að flokks­fólk komi að vali á þeim sem lík­leg­ast er að nái kjöri en upp­still­ing­ar­nefnd klári svo að fylla í önn­ur sæti á list­an­um.

Það get­ur einnig haft mik­il áhrif hvort gert er ráð fyr­ir mik­illi end­ur­nýj­un á lista flokks­ins og eink­um og sér í lagi hvort odd­viti flokks­ins hyggst halda áfram. Boð­að hef­ur ver­ið til leið­toga­kjörs í Við­reisn í Reykja­vík sem fyrr seg­ir, en ólík­legt er að svo hefði ver­ið, nema af því að sitj­andi odd­vit­i, Þór­dís Lóa Þór­halls­dótt­ir, hef­ur ákveð­ið að láta gott heita og gefa ekki kost á sér áfram.

Um­boð­ið fer eft­ir að­ferð­inni

Til­hneig­ing­in er sú að sé fólk val­ið af upp­still­inga­nefnd eða flokks­ráð­i, er það í raun val­ið í um­boði nefnd­ar­inn­ar eða flokks­ráðs­ins að sögn Evu. Bein kosn­ing með­al flokks­manna veit­ir fram­bjóð­end­um þannig ólíka stöðu og meira sjálf­stæð­i. Rann­sókn­ir styðji þetta.

„Það ligg­ur fyr­ir tölu­vert af rann­sókn­um um áhrif að­ferða við val á fram­boðs­lista í að­drag­anda kosn­inga og hvern­ig áhrif þær geta haft áhrif á kosn­inga­bar­átt­una og sam­starf kjör­inna full­trú­a,“ seg­ir Eva og skýr­ir þetta nán­ar.

„Í kosn­inga­bar­átt­unni geta fram­bjóð­end­ur sem vald­ir eru í mjög opnu ferli frek­ar vik­ið frá skila­boð­um flokks­ins en þeir sem eru vald­ir af fá­menn­um hópi inn­an flokks­ins.“

„Það hef­ur með­al ann­ars ver­ið skoð­að hvort fólk sem er val­ið á lista af upp­still­ing­ar­nefnd er holl­ara sín­um flokki en fólk sem val­ið er í próf­kjöri. Til dæm­is hvort fram­bjóð­end­ur sem vald­ir eru af litl­um hópi í flokkn­um, for­yst­unni eða upp­still­inga­nefnd, séu lík­legri til að vera „þæg­ir flokks­hestar“, það er að segja meira á flokkslín­unn­i, í sam­an­burði við þá sem eru vald­ir með opn­ari hætti og hvort þeir sem vald­ir eru í próf­kjöri hafi þá frek­ar til­hneig­ingu til að víkja meira frá flokkslín­um.“

Þessu tengt:

9. nóvember 2025

Hlaðvarp: Mismikil ánægja með oddvitana í borginni

Innt eft­ir nið­ur­stöð­um slíkra rann­sókna seg­ir Eva lín­urn­ar ekki al­veg skýr­ar í þessu. „En það hef­ur þó ver­ið sýnt fram á að í kosn­inga­bar­átt­unni geta fram­bjóð­end­ur sem vald­ir eru í mjög opnu ferli frek­ar vik­ið frá skila­boð­um flokks­ins en þeir sem eru vald­ir af fá­menn­um hópi inn­an flokks­ins.“ Þetta hætti svo að skipta máli þeg­ar kjöri hef­ur ver­ið náð.

„Þeg­ar kem­ur að því hvern­ig kjörn­ir full­trú­ar greiða at­kvæði á þingi að þá virð­ist þetta ekki skipta miklu máli. Þar kýs fólk yf­ir­leitt með flokkn­um sín­um al­veg sama hvern­ig var val­ið á lista,“ seg­ir Eva.